BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Dünyanın bir çox ölkəsi son illərdə hərbi hava qüvvələrinin inkişaf strategiyasına yenidən baxmağa başlayıb. Xüsusilə 2022-ci ildə Rusiya–Ukrayna müharibəsinin başlamasından sonra müasir müharibələrin uzunmüddətli tükəndirmə xarakteri daşıya biləcəyi qənaəti güclənib. Bu şəraitdə uğurun yalnız ən qabaqcıl texnologiyalara deyil, həm də itkilərin sürətlə bərpası, istehsalın davamlılığı və əməliyyatların dayanıqlılığına bağlı olduğu aydın şəkildə üzə çıxıb.
Mütəxəssislərin fikrincə, hava üstünlüyü artıq yalnız ən müasir döyüş platformasına sahib olmaqla müəyyən edilmir. Koronavirus pandemiyası ilə başlayan və Rusiya–Ukrayna müharibəsi fonunda daha da dərinləşən təchizat zənciri böhranı mürəkkəb müdafiə proqramlarının zəif tərəflərini üzə çıxarıb. Bir çox müasir döyüş təyyarəsinin istehsalı və sifarişçilərə çatdırılması komponent çatışmazlığı səbəbindən gecikdiyi üçün dövlətlər daha sadə istehsal zəncirinə malik, istehsalı və istismarı daha çevik olan platformalara üstünlük verməyə başlayıblar.
Bununla yanaşı, inflyasiya və sürətli silahlanma ehtiyacı müdafiə büdcələrinə əlavə yük yaradıb. Bu səbəbdən bir çox ölkə yalnız bahalı beşinci nəsil görünməz döyüş təyyarələrindən ibarət donanma yaratmaq əvəzinə "qarışıq donanma" modelinə üstünlük verir. Bu modeldə az sayda yüksək texnologiyalı döyüş təyyarəsi ilə yanaşı, gündəlik hava patrulu və hava hücumundan müdafiə tapşırıqlarını yerinə yetirən daha sərfəli təyyarələr də istifadə olunur.
Silah bazarında başqa mühüm meyar da sənaye və siyasi amillərdir. Dövlətlər artıq yalnız hazır təyyarə almaqla kifayətlənmir, texnologiya transferi, yerli istehsal və montaj imkanları tələb edirlər. Bu baxımdan Avropa istehsalı olan döyüş təyyarələri ABŞ-nin ixrac məhdudiyyətləri və texnologiyalara nəzarət qaydaları ilə müqayisədə daha çevik seçim hesab olunur. Bir sıra ölkələr Vaşinqtonun proqram təminatı, modernləşdirmə və ixrac icazələri ilə bağlı məhdudiyyətlərindən yayınmaq üçün alternativ tərəfdaşlar axtarırlar.
Belə şəraitdə İsveç istehsalı olan "JAS-39 Qripen" döyüş təyyarəsinə maraq sürətlə artır. Bir vaxtlar yalnız İsveç Hərbi Hava Qüvvələrinin yenilənməsi məqsədi daşıyan layihə son illərdə qlobal bazarda gözləniləndən daha böyük uğur qazanıb. Hazırda müxtəlif modifikasiyaları İsveç, Çexiya, Macarıstan, Tailand və Braziliyada istismar olunur. Bundan əlavə, Ukrayna və Kolumbiya tərəfindən sifariş verilib, Hindistan və Kanada isə bu platformaya artan maraq göstərir.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, "Qripen"in əsas üstünlüyü onun yaradıldığı müdafiə fəlsəfəsindədir. Təyyarə iri hərbi aerodromlardan deyil, kiçik bazalardan və hətta xüsusi hazırlanmış avtomobil yollarından fəaliyyət göstərə bilir. Bu konsepsiya İsveçin əsas aerodromların ilk hücumlarda məhv ediləcəyi ehtimalına əsaslanan müdafiə strategiyasının tərkib hissəsidir.
Rusiya–Ukrayna müharibəsi də bu yanaşmanın aktuallığını artırıb. Raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə həyata keçirilən hücumlar ənənəvi hava bazalarının nə qədər həssas olduğunu göstərib. Ukrayna buna cavab olaraq təyyarələrini müxtəlif meydançalara bölüşdürərək alternativ uçuş zolaqlarından istifadə etməyə başlayıb. "Qripen" təxminən 400 metrlik uçuş zolağından qalxa və enə bilir, azsaylı texniki heyətlə xidmət göstərilir və qısa müddətdə yenidən silahlandırıla bilir. Xüsusilə Rusiyaya yaxın yerləşən Şərqi Avropa ölkələri üçün bu imkan strateji üstünlük hesab edilir.
İstehsalçı şirkətin məlumatına görə, "JAS" qısaltması İsveç dilində hücum, müdafiə və kəşfiyyat sözlərinin baş hərflərindən ibarətdir. Təyyarə bir uçuş zamanı hava döyüşü, yerüstü hədəflərə zərbə və kəşfiyyat missiyalarını yerinə yetirə bilir. Onun hava döyüşünə hazırlıq müddəti təxminən 10 dəqiqə, döyüş tapşırıqlarına tam hazırlıq müddəti isə 20 dəqiqə təşkil edir.
Silahlanma baxımından "Qripen" uzaqmənzilli "Meteor" hava-hava raketləri, qısamənzilli infraqırmızı tuşlamalı "IRIS-T" raketləri və müxtəlif növ sursatlarla təchiz oluna bilir. Təyyarədə aktiv elektron skan etmə sisteminə malik radar, infraqırmızı axtarış və izləmə sistemi, yüksək sürətli daxili "Mauser" topu, erkən xəbərdarlıq sistemi, radioelektron mübarizə avadanlıqları və istilik tələləri mövcuddur. Bu sistemlər təyyarəyə həm uzaq məsafədən hava döyüşü aparmağa, həm də dəqiq yerüstü zərbələr endirməyə imkan verir.
İqtisadi baxımdan da "Qripen" diqqət çəkir. Rəsmi məlumatlara əsasən, onun bir saatlıq uçuş xərci təxminən 22 min ABŞ dollarıdır. Müqayisə üçün, ABŞ istehsalı olan "F-16" üçün bu göstərici 30 min dollar, "F-35" üçün isə təxminən 46 min dollardır. Fransanın "Rafale" təyyarəsinin uçuş saatı isə təxminən 18 min dollar təşkil edir.
"Defense Express" portalının hesablamalarına görə, 100 ədəd "Qripen" təyyarəsinin 37 il ərzində ümumi texniki xidmət xərci təxminən 21 milyard ABŞ dolları təşkil edir. Eyni sayda "F-15" təyyarəsinin saxlanılması isə həmin müddətdə təxminən 34 milyard dollara başa gəlir. Portalın ekspertləri bildirirlər ki, "Qripen" öz sinfində, o cümlədən Avropa istehsalı olan analoqları arasında ən aşağı texniki xidmət xərclərinə malik döyüş təyyarələrindən biridir.
Bununla belə, "Qripen"in müəyyən məhdudiyyətləri də var. Onun döyüş radiusu və daşıya bildiyi silah yükü "F-35", "Rafale" və "Eurofighter Typhoon" kimi təyyarələrdən aşağıdır. Bu səbəbdən o, daha çox regional müdafiə və gündəlik hava patrulu tapşırıqları üçün uyğun hesab edilir. Sensor sistemləri də müasir olsa da, "F-35" təyyarəsinin müxtəlif məlumat mənbələrini vahid sistemdə birləşdirən imkanları ilə müqayisə edilmir.
Asiya bazarında isə "Qripen"in əsas rəqiblərindən biri Çin istehsalı olan "Çendu J-10" döyüş təyyarəsidir. Müdafiə sahəsində yayılan məlumatlara görə, "J-10"un ən yeni versiyasının qiyməti təxminən 60 milyon ABŞ dollarıdır, bir saatlıq istismar xərci isə cəmi 9 min dollar təşkil edir ki, bu da əksər Qərb istehsalı olan döyüş təyyarələrindən xeyli aşağıdır. Hər iki platforma 4,5-ci nəsil döyüş təyyarəsi hesab olunur, aktiv elektron skan etmə radarına və radioelektron mübarizə sistemlərinə malikdir. "J-10" daha az ixrac məhdudiyyətləri və texnologiyanın lokallaşdırılması baxımından üstünlük qazansa da, "Qripen" NATO sistemləri ilə inteqrasiyası, uzunmüddətli istismar təcrübəsi və texniki məlumatların şəffaflığı ilə fərqlənir.
Ekspertlər vurğulayırlar ki, müdafiə bazarında seçim yalnız texniki göstəricilər əsasında aparılmır. Siyasi amillər də mühüm rol oynayır. Məsələn, Çexiyada "Qripen" və "F-35" arasında seçim daxili siyasi müzakirələrə səbəb olub. Bundan başqa, "Qripen" ABŞ istehsalı olan "General Electric" mühərrikindən istifadə etdiyi üçün onun ixracı da ABŞ-nin təkrar ixrac qaydalarına tabedir.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, "Qripen" beşinci nəsil görünməz döyüş təyyarəsi deyil, təkmilləşdirilmiş dördüncü nəsil platformadır. Mürəkkəb hava hücumundan müdafiə sistemlərinə qarşı əməliyyatlarda görünməzlik texnologiyası mühüm üstünlük hesab olunur. Bundan əlavə, "Qripen" yalnız bir mühərriklə təchiz olunduğundan, nəzəri baxımdan iki mühərrikli döyüş təyyarələri ilə müqayisədə mühərrik sıradan çıxdıqda təhlükəsizlik ehtiyatı daha azdır.
Buna baxmayaraq, analitiklər hesab edirlər ki, uzunmüddətli perspektivdə "Qripen" öz cəlbediciliyini qoruyacaq. Müasir müharibələrdə daha ucuz və qısa müddətdə əvəz edilə bilən platformalara ehtiyac artır. Buna görə də bir çox ölkə bahalı beşinci nəsil təyyarələrlə yanaşı, gündəlik vəzifələri yerinə yetirmək üçün daha sərfəli döyüş təyyarələrindən ibarət qarışıq donanma strategiyasına üstünlük verir. ABŞ də "F-22" və "F-35" kimi müasir təyyarələrlə yanaşı, "F-16"lardan istifadə edir. NATO üzvü olan bəzi ölkələr, o cümlədən Kanada "Qripen"i "F-35" donanmasını tamamlayan iqtisadi seçim kimi qiymətləndirir.