BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Rusiya ilə İran arasında son illərdə formalaşan münasibətlər təkcə hərbi əməkdaşlıq çərçivəsində izah olunmur. Əksinə, Moskvanın Tehrana verdiyi əsas dəstək silahdan daha çox siyasi, diplomatik və strateji xarakter daşıyır. Bu yanaşma xüsusilə Yaxın Şərqdə ABŞ və İsrail ilə gərginliyin artdığı bir dövrdə daha aydın görünür.
Ən vacib məqam ondan ibarətdir ki, Rusiya İranı beynəlxalq səviyyədə təcriddən çıxaran əsas güclərdən biri kimi çıxış edir. Moskva açıq şəkildə ABŞ və İsrailin hərbi addımlarını “aqressiya” kimi qiymətləndirir və bu mövqeni beynəlxalq platformalarda müdafiə edir. Bu, İran üçün kritik əhəmiyyət daşıyır, çünki belə dəstək Tehranın tam diplomatik təcridə düşməsinin qarşısını alır. Müasir geosiyasətdə isə diplomatik legitimlik bəzən hərbi gücdən daha təsirli vasitə hesab olunur.
Rusiya eyni zamanda sanksiyalara qarşı prinsipial mövqe sərgiləyir. Moskva yalnız BMT çərçivəsində qəbul olunan məhdudiyyətləri legitim sayır və Qərbin birtərəfli sanksiyalarını tanımır. Bu yanaşma İran üçün iqtisadi nəfəs rolunu oynayır. Çünki beynəlxalq sistemdə tam təcrid olunmayan bir dövlət alternativ ticarət və maliyyə kanalları tapa bilir.
Digər mühüm faktor Rusiyanın münaqişəyə yanaşmasında özünü göstərir. Moskva açıq şəkildə bildirir ki, İran ətrafında yaranmış böhranın hərbi həlli yoxdur və yalnız diplomatik yollarla tənzimlənə bilər. Bu mövqe Tehranın strateji maraqları ilə üst-üstə düşür. Çünki İran genişmiqyaslı müharibədən daha çox, zaman qazanmağa və daxili potensialını bərpa etməyə ehtiyac duyur.
Bununla yanaşı, Rusiya İrana birbaşa hərbi müttəfiq kimi yanaşmır. 2025-ci ildə imzalanmış razılaşma iki ölkə arasında dostluq münasibətlərini təsdiqləsə də, bu, klassik hərbi ittifaq anlamına gəlmir. Moskva regionda balans siyasəti yürüdərək Körfəz ölkələri ilə münasibətlərini də qorumağa çalışır. Bu isə Rusiyanın strateji manevr imkanlarını geniş saxlayır.
Rusiya üçün bu siyasətin arxasında praqmatik hesablamalar dayanır. Qısa müddətdə Yaxın Şərqdə gərginliyin artması enerji qiymətlərinin yüksəlməsinə səbəb olaraq Moskva üçün müəyyən iqtisadi üstünlüklər yaratsa da, Kreml uzunmüddətli perspektivdə sabitsizliyin qlobal iqtisadiyyata mənfi təsirini nəzərə alır. Xüsusilə maliyyə sistemlərində pozulmalar və ticarət marşrutlarının təhlükə altına düşməsi Rusiyanın da maraqlarına ziddir.
İran üçün isə Rusiya faktoru daha çox siyasi dayaq rolunu oynayır. Tehran müharibəyə faktiki olaraq tək daxil olsa da, Moskvanın mövqeyi onun diplomatik təklənməsini zəiflədir. Eyni zamanda Çin kimi digər böyük güclərin də hərbi eskalasiyaya qarşı çıxması İranın mövqeyini nisbətən gücləndirir.
ABŞ və İsrail isə bu mənzərədə tam üstün mövqedə olsalar da, onların hərbi addımlarının məhdud nəticələr verməsi yeni reallıq yaradır. Bu vəziyyət göstərir ki, müasir münaqişələrdə təkcə hərbi güc kifayət etmir və siyasi-diplomatik faktorlar həlledici rol oynayır.
Nəticə etibarilə, Rusiya İrana silahdan daha vacib bir şey – beynəlxalq siyasi dayaq və diplomatik manevr imkanı verir. Bu dəstək Tehrana yalnız mövcud böhrandan çıxmaq üçün deyil, həm də uzunmüddətli strateji mövqeyini qorumaq üçün vaxt qazandırır. Lakin bu əməkdaşlıq da məhdudiyyətlərdən azad deyil. Çünki Moskva üçün əsas prioritet regional balansı qorumaqdır və bu, İranla münasibətlərdə də müəyyən sərhədlər yaradır.