BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
Son dövrlərdə Avropa İttifaqı (Aİ) rəsmiləri tərəfindən Kanadanın birliyə mümkün üzvlüyü ilə bağlı səsləndirilən fikirlər sadəcə siyasi ritorika deyil, qitənin iqtisadi prioritetlərinin fundamental şəkildə dəyişməsinin göstəricisidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra yaranan enerji böhranı, Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitlik və qlobal tədarük zəncirindəki qırılmalar Avropanı "ən ucuz" olanı deyil, "ən təhlükəsiz" olanı axtarmağa sövq edib. Bu kontekstdə Kanada həm resurs zənginliyi, həm də institusional etibarlılığı ilə Avropanın iqtisadi təhlükəsizliyinin mərkəzi sütununa çevrilir.
Avropanın yaşıl enerji keçidi və rəqəmsal transformasiyası Kanadanın zəngin yeraltı resurslarından birbaşa asılıdır. Kanada dünyada nadir ölkələrdəndir ki, həm yüksək texnoloji infrastruktura, həm də kritik xammal bazasına malikdir:
Elektrikli avtomobil batareyaları üçün vazkeçilməz olan nikel istehsalında Kanada aparıcı mövqedədir (2024-cü ildə 125 min tondan çox).
Avropanın nüvə enerjisi ehtiyacının təxminən 33.9%-i Kanadanın payına düşür. Fransa, Polşa və Çexiya kimi ölkələrin nüvə proqramlarını genişləndirməsi Kanadanı strateji enerji tərəfdaşı edir.
Rusiya və Belarusa qarşı tətbiq edilən sanksiyalardan sonra Avropanın kənd təsərrüfatı sektoru üçün gübrə xammalı olan potasın əsas tədarükçüsü Kanada olmuşdur (qlobal istehsalın 32.8%-i).
Onilliklər boyu Avropa iqtisadiyyatı üç əsas dayaq üzərində qurulmuşdu: Rusiyadan gələn ucuz enerji, Çinlə açıq ticarət və qlobal tədarük zəncirləri. Lakin geosiyasi gərginliklər bu modelin həssaslığını üzə çıxardı. İndi Brüssel "Friend-shoring" (tədarükün dost ölkələrə köçürülməsi) strategiyasını mənimsəyib. Kanada ilə 2017-ci ildən tətbiq olunan CETA (Hərtərəfli İqtisadi və Ticarət Sazişi) bu yaxınlaşmanın hüquqi bazasını təmin edir. Nəticədə mal dövriyyəsi 75% artıb, xidmət sektoru üzrə ticarət demək olar ki, ikiqat yüksəlib.
Yaxınlaşma birtərəfli deyil. Kanada iqtisadiyyatı ənənəvi olaraq ABŞ-dan yüksək dərəcədə asılıdır (ixracatın 70%-dən çoxu). Vaşinqtonla mümkün ticarət müharibələri və ya proteksionist siyasətlər Ottavanı öz bazarlarını diversifikasiya etməyə məcbur edir. Avropa İttifaqı 449 milyonluq yüksək alıcılıq qabiliyyətinə malik istehlakçı bazası ilə Kanada üçün ən ideal alternativdir.
2026-cı ilin mart ayında tərəflər arasında başlayan "Rəqəmsal Ticarət Sazişi" danışıqları münasibətlərin sadəcə xammal mübadiləsindən yüksək texnologiyalar və süni intellekt sahəsinə keçdiyini göstərir. Hazırda xidmət ticarətinin 40%-i rəqəmsal kanallarla həyata keçirilir ki, bu da gələcəyin iqtisadiyyatında ortaq standartların müəyyən edilməsi deməkdir.
Kanadanın Avropa İttifaqına tamhüquqlu üzvlüyü yaxın gələcəkdə real görünməsə də, iqtisadi inteqrasiyanın dərinliyi artıq bir çox üzv ölkələr arasındakı əlaqələri üstələyir. Avropa üçün Kanada "uzaqdakı qonşu" deyil, qlobal güc rəqabətində (ABŞ və Çinə qarşı) sağ qalmaq və iqtisadi suverenliyi qorumaq üçün ən etibarlı qaladır. Bu tərəfdaşlıq, soyuq iqtisadi hesablamaların geosiyasi dəyərlərlə tam üst-üstə düşdüyü nadir nümunələrdən biridir.