BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Siyasətdə, tarixdə olduğu kimi, simalar asanlıqla yox olmur. Ali rəhbər Əli Xameneinin fiziki yoxluğu onun onilliklər ərzində formalaşdırdığı siyasi və ideoloji irsin dərhal silinməsi demək deyil. Bu irs İran sisteminin strukturunda, eləcə də rejimin daxili və xarici siyasətində yaşamağa davam edir. Hazırda bu kölgənin altında atasının varisi kimi Müctəba Xamenei boy göstərir.

Əli Xameneinin gedişindən sonra hakimiyyətə gələn oğlu Müctəba Xameneinin dini statusu ciddi müzakirə mövzusudur. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) və rejimin radikal qanadı siyasi zərurətdən onu "Hüccətül-İslam" dərəcəsindən "Ayətullah" rütbəsinə yüksəldərək, İranı Pəhləvilər dövründəki kimi bir növ monarxiya (varislik) sisteminə daxil edib.

Dini rütbələr və "varislik" ziddiyyəti

Şiə inancında "Hüccətül-İslam" yüksək elmi dərəcə olsa da, hələ "ictihad" (dini hökm çıxarma) və ali mərcəiyyət məqamı deyil. "Ayətullah" titulu isə yalnız ən yüksək fiqh dərəcəsinə çatmış fəqihlərə verilir. Müctəba Xamenei son illərdə "Bəhsi-xaric" (ali kurs) dərsləri keçsə də, dini meyarlara görə "mütləq müctəhid" dərəcəsinə çatmayıb. Onun "Ayətullah" kimi təqdim edilməsi şiə din müəssisəsinin əsrlərlə formalaşmış elmi ənənələrinin pozulması kimi qiymətləndirilir.

İran layihəsinin üç əsas sütunu

Müctəba Xameneinin rəhbərliyi altında İranın regional layihəsi adi bir xarici siyasət deyil, onilliklər ərzində formalaşmış strateji baxışdır. Bu layihə üç əsas istiqamətdə inkişaf edir:

İnqilabi Mehdilik: Bu ideologiya "Mehdinin zühuru" üçün zəmin hazırlayan qlobal hökumət qurmağı hədəfləyir. İranın İraq, Suriya, Livan və Yəməndəki hərbi mövcudluğu Müctəba Xameneinin də inandığı bu "Mehdi hökuməti"nin praktiki tətbiqi kimi görülür.

Ümmül-Qura (Şəhərlərin anası) nəzəriyyəsi: İxtisasca fizik olan Məhəmməd Cavad Laricani tərəfindən irəli sürülən bu nəzəriyyəyə görə, İran İslam ümmətinin mərkəzidir. Bu nəzəriyyə bütün müsəlmanların "Vəliyyi-fəqih"in iradəsinə tabe olmasını və ona beyət etməsini tələb edir. Bu yanaşma Türkiyənin "Strateji dərinlik" vizyonundan fərqli olaraq, Qərblə əməkdaşlığı deyil, birbaşa qarşıdurmanı əsas götürür.

Şiə Geopolitikası: İranın sərhədlərindən kənarda siyasi və mədəni bir şiə məkanı yaratmaq məqsədi daşıyır. İraq, Suriya və Livandan sonra növbəti hədəf kimi İordaniya görülür. Bu məqsədlə "müqəddəs ziyarətgahların müdafiəsi" və "Zeynəbiyyə hərəmi" kimi anlayışlardan istifadə olunaraq döyüşçülər səfərbər edilir.

İran layihəsini başa düşmək üçün sadəcə hakimiyyətin atadan oğula keçməsinə baxmaq kifayət deyil. Bu, Yaxın Şərqdə qüvvələr nisbətini yenidən formalaşdırmağa çalışan köklü bir ideoloji-siyasi sistemin fəaliyyətidir. Müctəba Xameneinin dövründə bu sistemin daha sərt, millətçi-dini və radikal bir xətt izləyəcəyi proqnozlaşdırılır.