BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi, Feysəl əl-Qasim, suriyalı yazıçı və jurnalist

İngiltərə Bankının keçmiş analitikinə aid edilən və bankı ABŞ-ın yadplanetlilərin mövcudluğu ilə bağlı "yaxın zamanda verəcəyi açıqlamaya" hazır olmağa çağıran xəbərdarlıq; eyni anda həm geniş mübahisə, həm istehza, həm də narahatlıq dalğasına səbəb olub. İlk baxışda bu xəbər "sarı mətbuat" üçün yüngül bir material kimi görünsə də, məsələyə ciddi yanaşdıqda, yadplanetlilərin var olub-olmaması sualından daha dərin bir problem üzə çıxır. Əsl sual budur: Necə olur ki, kövrək fərziyyələr rasionallıq və institusionallıq tələb edən müzakirələrə sızmağı bacarır?

Sözügedən iddia İngiltərə Bankının rəsmi bəyanatı və ya qəbul edilmiş siyasəti deyil, sadəcə keçmiş bir analitikin fərdi rəyidir. O, sosiologiyada "Ekzistensial Şok" kimi tanınan haldan – yəni bəşəriyyətin dünya və insan təbiəti haqqındakı böyük fərziyyələrinin çökməsi nəticəsində cəmiyyətlərdə yarana biləcək kollektiv psixoloji çaşqınlıqdan bəhs edib. Ortaya atılan ideyaya görə, böyük bir dövlətin qeyri-insani zəkanın mövcudluğunu rəsmən elan etməsi qurumlara olan etimadı sarsıda, bazarlarda maliyyə və davranış pozuntularına səbəb ola bilər.

Problem yadplanetlilər deyil, etimad böhranıdır

Lakin burada diqqətdən qaçan məqam odur ki, "şok" anlayışı boşluqda yaranmır. Cəmiyyətlər hadisələrə yalnız onların mahiyyətinə görə deyil, həm də həmin hadisəni elan edən qurumlara olan etimad dərəcəsinə görə reaksiya verirlər. Bu gün əsl problem Yer kürəsindən kənarda həyatın olması ehtimalı deyil, vətəndaşla dövlət, ictimaiyyətlə rəsmi ritorika arasındakı etimadın aşınmasıdır.

İnsanların hökumətlərin həqiqətləri gizlətdiyini, manipulyasiya etdiyini və yalan danışdığını düşündüyü bir dünyada, hər hansı qeyri-adi elan məhz məzmununa görə deyil, elanı verənin niyyətinə olan dərin şübhə səbəbindən xaos yarada bilər. Bu mənada təhlükə "ifşanın" özündə deyil, onun baş verəcəyi siyasi və media mühitindədir. Əgər etimad möhkəm olsaydı, bu xəbər nə qədər qəribə olsa da, xaos qığılcımı kimi deyil, sakit bir elmi müzakirə çərçivəsində qəbul edilərdi.

Məntiq və xəyal arasındakı sərhəd

Bura qədər deyilənlər nəzəriyyədən ibarət görünə bilər. Mərkəzi banklar təbiətləri etibarilə gözlənilməz ssenariləri öyrənir və ən pis ehtimallar üçün "stress testləri" keçirirlər. Lakin nasazlıq "naməlum olan üçün ehtiyat tədbiri" görməkdən "elmi əsası olmayan fərziyyəyə hazırlaşmağa" keçid etdikdə başlayır. Burada sual artıq xəyal gücü deyil, metodologiya haqqındadır.

"Ard-arda gələn böhranlar – pandemiyadan inflyasiyaya, müharibələrdən iqlim dəyişikliyinə qədər – cəmiyyətləri daim 'növbəti sarsıdıcı hadisəni' gözləməyə məhkum edib."

Bu müzakirələrdəki ümumi yanlışlıq ABŞ-ın tez-tez gündəmə gətirdiyi "izah olunmayan hava hadisələri"ni (UAP) xalq arasında "yadplanetlilər" adlandırılan məfhumla eyniləşdirməkdir. ABŞ-ın özü belə Müdafiə Nazirliyi və Konqres hesabatlarında dəfələrlə vurğulayır ki, bir hadisəni izah edə bilməmək onun mütləq yadplanetlilər tərəfindən törədildiyi mənasına gəlmir.

Elm tarixi başlanğıcda sirli görünən, lakin sonradan müşahidə xətası, gizli texnologiya və ya o dövrdə başa düşülməyən təbiət hadisəsi olduğu sübut edilən saysız-hesabsız nümunələrlə doludur. İndiyə qədər qeyri-insani zəkanın Yer kürəsinə səfərini təsdiqləyən tək bir sənədləşdirilmiş elmi sübut yoxdur.

Nə üçün bu xəbərdarlıq bu qədər sürətlə mənimsənildi?

Çünki biz "idrak yorğunluğu" dövründə yaşayırıq. Siyasətə və mediaya inamın azaldığı bir mühitdə, fəlakət ssenariləri soyuq təhlillərdən daha cəlbedici görünür. Belə bir atmosferdə marginallaşmış bir fərziyyənin ciddi müzakirəyə çevrilməsi təəccüblü deyil; bu, fərziyyənin gücündən deyil, onu qəbul edən mühitin kövrəkliyindən qaynaqlanır.

Əsl təhlükə yadplanetlilərdən danışmaqda deyil, qurumların psixoloji qorxuları ölçülə bilən risklər kimi qəbul etməsindədir. Risklərin idarə edilməsi ehtimallara, presedentlərə və məlumatlara əsaslanır. Qorxuların idarə edilməsi isə təəssüratlara, təşvişə və media səs-küyünə söykənir. Bu iki vasitə bir-birinə qarışdıqda, qurumlar öz kompaslarını itirirlər.

Bəşəriyyət şoklara qarşı dözümlüdür

Hətta bir anlıq elmi olaraq kənar zəkanın varlığı barədə elanın edildiyini fərz etsək belə, bu mütləq şəkildə bazarların çökməsi və ya maliyyə sisteminin dayanması demək deyil. Bəşəriyyət tarixi boyu böyük intellektual şokları həzm edib: heliosentrizm (Günün mərkəzdə olması), təkamül nəzəriyyəsi, nüvə silahı, rəqəmsal inqilab və süni intellekt. Hər dəfə müəyyən bir çaşqınlıq və müzakirə yaransa da, sosial və iqtisadi sistem yeni bir ideyaya görə məhv olmayıb, əksinə ona uyğunlaşıb.

Yekun olaraq, bu mübahisə dövrümüz haqqında çox şey deyir. Biz yer üzündəki xaosumuzu izah etmək üçün kosmik bir şok axtarışındayıq. Yerə olan inamımızı itirdiyimiz üçün narahatlığımızı göylərə proyeksiya edirik. Keçmiş analitikin xəbərdarlığı real maliyyə riskindən çox, mədəni və psixoloji vəziyyəti əks etdirir. Verilməli olan əsl sual isə budur: Qurumlarımız hələ də rasionallıqla kütləvi səs-küyü bir-birindən ayırmaq iqtidarındadırmı?