BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

İranın Bağdaddakı təsiri, şiə dini lider Ayətullah Əli Sistaninin rəhbərlik etdiyi Nəcəf dini mərcəliyi qarşısında zəifləyir. İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) bəzi dairələrinin silahlı qrupları silahların məhdudlaşdırılması və “Həşdi-Şaabi”nin dövlət strukturlarına inteqrasiya planlarına qarşı yönləndirmə cəhdlərinə baxmayaraq, İraq şiələrinin dini rəhbərliyi hakim koalisiya ilə ciddi problemlər yaşayır. Hakimiyyət isə böhranın dərinləşməsini önləməkdə ləngiyir və vəziyyət “qaynama nöqtəsinə” yaxınlaşır.

İki Layihənin Səssiz Toqquşması

Bağdad hazırda “İraq şiələrinin maraqları uğrunda səssiz (hələlik) qarşıdurma” mərhələsindədir. “Koordinasiya Çərçivəsi” koalisiyası və hökumət, İranın təsirindən çıxmadan islahat aparmaqda çətinlik çəkir. Tehran isə hazırda hərbi və siyasi imkanlarını bərpa etdiyini iddia edir və gələcəkdə mümkün yeni müharibə üçün silahlı qruplara ehtiyac duyur.

Bunun əksinə olaraq, Nəcəf mərcəliyi, 2003-cü ildən bəri ən ciddi sınaqla üz-üzə gələn İraq siyasi sisteminin “sürətlə dəyişən regional mühitdə davamlılığını itirə biləcəyini” müşahidə edir.

“Kataib Hizbullah”ın Təhdidləri və Bağdadda Gərginlik

İranın əsas silahlı tərəfdaşlarından biri olan “Kataib Hizbullah” son günlərdə müdafiə mövqeyinə çəkilib və hökumətə qarşı sərt ritorika nümayiş etdirib. Təşkilatın Şura Şurasının rəhbəri Camal Məhəlləl, yayımlanan bir video müraciətində Baş nazir Məhəmməd Şiə əs-Sudanini təhdid edərək deyib ki, “Biz təhlükəsizlik qüvvələri ilə qarşıdurmaya getməyəcəyik və ikinci müddət baş naziri olmağın xəyal olaraq qalacaq.”

Bu bəyanat, 27 iyulda ordu və polis qüvvələri ilə “Kataib Hizbullah” döyüşçüləri arasında Bağdadın bəzi bölgələrində baş verən silahlı toqquşmadan sonra edilib. Səbəb kimi qrupun yerli sakinlərdən kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqları zorla alması göstərildi. Nəticədə təşkilat bəzi sünni bölgələrdən, o cümlədən Lətifiyyə, Buəythe, Mədəin və Taciyyədən geri çəkildi ki, bu da nüfuz itkisi kimi qiymətləndirilir.

İllərdir “Bağdad kəməri” adlanan bölgə müxtəlif silahlı əməliyyatların mərkəzi olub. Əvvəlcə “əl-Qaidə” və “İŞİD”-ə qarşı mübarizə adı altında İranpərəst qruplar buraya yerləşdirilib. Bir çox müşahidəçi bunu “Bağdad halqası” adlı strateji demoqrafik dəyişiklik planının tərkib hissəsi kimi dəyərləndirir.

Tehrandan Silahlı Qruplara Çağırış

“Kataib Hizbullah”ın sərt çıxışı ilə eyni vaxtda, Tehrandan Bağdaddakı silahlı fraksiyalara “yaxın təhlükəyə qarşı hazır olun” mesajı göndərildi. Məlumata görə, SEPAH-ın Qüds Qüvvələrinin komandanı İsmayıl Qaani və digər İran rəsmiləri Bağdadda davamlı olaraq qruplarla görüşlər keçirir. İran bu mərhələni “vaxt qazanmaq” dövrü kimi qiymətləndirir və bütün silahların qorunmasını tələb edir. Bu mesaj həm də Livandakı Hizbullaha çatdırılıb.

İranın ali lideri Əli Xamenei 29 iyulda “ölkənin dini inancını möhkəmləndirməyə, elmi inkişafı artırmağa və ideoloji istiqaməti davam etdirməyə” davam edəcəyini bəyan edib. İran daxilində bu sözlər nüvə proqramı, ballistik raket inkişafı və regional hərbi iştirakın davamı kimi şərh olunur.

ABŞ-İraq Gərginliyi və “Həşdi-Şaabi” Qanunu

Vaşinqton, “Həşdi-Şaabi”yə qanuni status verəcək qanun layihəsini “İranın təsirini möhkəmləndirən addım” kimi qiymətləndirərək sərt reaksiya verib. ABŞ Dövlət Departamentinin sözçüsü Tami Brüs, 5 avqustda bəyan etdi ki, qanunun qəbul edilməsi “Vaşinqtona qarşı düşmənçilik aktı” olacaq və İraq sərt sanksiyalarla üzləşəcək.

Bu təzyiq, təkcə silahlı qrupları deyil, həm də hakim koalisiyanı əhatə edəcək. “Koordinasiya Çərçivəsi”ndən olan mənbələr, ABŞ-ın hazırkı siyasətini “sistemin boğazına iki əlini qoymaq” kimi təsvir edir.

Nəcəf – Yeni Mərkəz

İranın təsirinin zəifləməsi və oktyabr 2023-dən bəri yaşanan regional sarsıntılar fonunda Nəcəf yenidən Bağdadın siyasi gündəminin mərkəzinə çıxıb. Ayətullah Sistaninin nümayəndəsi Əbdül-Məhdi əl-Kərbəlainin 17 iyul tarixində etdiyi “silahların yalnız dövlətin əlində olması” çağırışı, şiə siyasi dairələrində böyük rezonans doğurdu. Mərcəiyyət həmçinin dövlət büdcəsinin israfının dayandırılmasını, xarici əlaqələrin yenidən nəzərdən keçirilməsini və “Həşdi-Şaabi”nin dövlət strukturlarına inteqrasiyasını tələb edir.

Suriya, “Həşdi-Şaabi” və Sudani Üzərində Təzyiq

ABŞ-ın qanun layihəsinə qarşı çıxışı, İraqda “Həşdi-Şaabi”nin gələcəyi ilə bağlı çətin qərarlar tələb edir. Nəcəf, sünni bölgələrdə “İŞİD”in yenidən fəallaşması ehtimalını nəzərə alsa da, siyasi qüvvələri tarixi məsuliyyət daşımağa və dövlətin silahlara nəzarətini təmin etməyə çağırır.

Baş nazir Məhəmməd Şia əs-Sudani isə, seçkilərə qədər atacağı addımları öz siyasi gələcəyi baxımından ölçür. İraqdakı bir çox analitik, hökumətin hələ də “Əqsa Tufanı” əməliyyatından əvvəlki siyasi mərhələdən çıxa bilmədiyini və yeni regional reallığa uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyini düşünür.