İran və İsrail arasında aylardır davam edən gərginlik yeni və daha təhlükəli mərhələyə daxil olub. ABŞ vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş kövrək atəşkəsin gələcəyi sual altında qalarkən, tərəflər arasında qarşılıqlı raket və hava zərbələri regionu yenidən genişmiqyaslı müharibə təhlükəsi ilə üz-üzə qoyub. Son hadisələr göstərir ki, münaqişə artıq yalnız İran və İsrail arasındakı qarşıdurma deyil, eyni zamanda Livan, Yəmən, Körfəz ölkələri, ABŞ və digər regional aktorları da əhatə edən çoxşaxəli geosiyasi böhrana çevrilməkdədir.

2006-cı ilin qışında Tehranın səs-küylü bazarlarında rəqəmsal fotoaparat axtaran iranlı əkiz qardaşlar Həmid və Səid Məhəmmədi qarşılaşdıqları problemə görə sonradan ölkənin ən böyük texnologiya uğurlarından birinin təməlini qoyacaqlarını təsəvvür belə etmirdilər. Həmin dövrdə İran bazarında məhsul keyfiyyəti, zəmanət sistemi və müştəri rəyləri demək olar ki, mövcud deyildi. Aldıqları fotoaparatın təqdim olunan xüsusiyyətlərə uyğun gəlməməsi və yüksək qiymətə satılması qardaşları ənənəvi satış sisteminin problemləri barədə düşünməyə vadar edib.

Yaxın Şərq əhalisinin böyük əksəriyyəti simvolik olsa da eyni gündə, eyni vaxtda dünyaya gəlib. Onlar fərqinə varmırlar ki, həmin il öz ölkələrinin sabitliyinə, bu gününə və gələcəyinə olduqca baha başa gələn silinməz izlər qoyub. Həmin il elə fırtınalar, müharibələr və liderlər doğurdu ki, onların xəyalları və yaratdıqları təhlükələr boy göstərdikləri coğrafi xəritələrin sərhədlərini aşdı. Hətta bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, həmin tarixlə ABŞ-İsrail ittifaqının İrana və onun raket arsenalına qarşı apardığı müharibədən sonra bu gün Hörmüz boğazında yaşananlar arasında birbaşa və qırılmaz bir bağ mövcuddur. Söhbət, ondan sonra gələn heç bir ilin öz əhəmiyyəti və ya təhlükəliliyi baxımından onunla rəqabət apara bilmədiyi 1974-cü ildən bəhs edirik.

Hesabatın təqdimatı İstanbul şəhərində Türkiyə Prezident Administrasiyasının İnvestisiya və Maliyyə İdarəsinin dəstəyi və İbn Xəldun Universitetinin təşkilatçılığı ilə keçirilən tədbirdə baş tutub. Araşdırmaya görə, halal qida və içki sektoru islam iqtisadiyyatının ən böyük seqmenti olaraq qalır. Hazırda qlobal halal qida və içki bazarında istehlak xərcləri 1,53 trilyon dollar təşkil edir. Analitiklər bu göstəricinin 2029-cu ilədək 2,06 trilyon dollara yüksələcəyini proqnozlaşdırırlar.

Son illərdə Böyük Britaniya ilə Çin arasında münasibətlərdə müşahidə olunan soyuqluq tədricən aradan qalxmağa başlayır. Uzun müddət siyasi gərginlik, təhlükəsizlik narahatlıqları və qarşılıqlı ittihamlarla müşayiət olunan münasibətlər yeni mərhələyə qədəm qoyur. London və Pekin arasında diplomatik təmasların intensivləşməsi göstərir ki, dəyişən qlobal şərait hər iki tərəfi daha praqmatik siyasət yürütməyə məcbur edir.

Dünya siyasətində son illərdə baş verən hadisələr bir sualı daha da aktuallaşdırır: ABŞ əvvəlki kimi qlobal sistemin mərkəzi olaraq qala biləcəkmi, yoxsa dünya yeni güc balansına doğru irəliləyir?

Son illərdə Türkiyə ilə Avropa arasındakı münasibətlər yeni mərhələyə qədəm qoyub. Əvvəllər Avropa İttifaqına üzvlük perspektivi Ankara üçün əsas strateji məqsədlərdən biri hesab olunurdusa, bu gün tərəflər arasındakı müzakirələr daha çox təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi, enerji marşrutları, miqrasiya siyasəti və geosiyasi təsir imkanları üzərində qurulur. Türkiyə rəhbərliyi artıq ölkənin Avropaya deyil, əksinə Avropanın Türkiyəyə daha çox ehtiyac duyduğunu vurğulayır. Bu yanaşma yalnız siyasi ritorika deyil, son illərdə dəyişən beynəlxalq şəraitin məhsulu kimi qiymətləndirilir.

Mövcud şəraitdə Rusiya və İran ənənəvi mənada müttəfiq deyil. Onlar daha çox xarici təzyiqlərə qarşı dayanıqlılığı artırmağa yönəlmiş yeni strateji modelin tərəfdaşlarıdır. Bu modelin məqsədi beynəlxalq sistemə hakim olmaq deyil, hər hansı bir gücün tam hakimiyyət qurmasını çətinləşdirməkdir.

1924-cü il martın 3-də Ankaradakı Türkiyə Böyük Millət Məclisi Osmanlı xilafətinin ləğv edilməsi və sonuncu xəlifə II Əbdülməcidin ölkədən çıxarılması qərarı ilə İslam dünyasını şoka saldı. Bu qərar sadəcə bir idarəetmə sisteminin dəyişməsi deyil, altı əsrdən çox davam edən bir irslə məcburi qopuş idi. Bir çoxları bu gün bu reallığı qəbul etməsə də, Osmanlı xilafəti İslam birliyinin rəmzi, bütün ümmətin siyasi və hərbi gücü idi.

Ana, oğlunun üzünü sıralarda görür, eyni zamanda əvvəllər tanış olmayan marşları və şüarları eşidir. Səssizcə dərk edir ki, buradakıların çoxu eyni yolu keçə bilər, amma heç nə demir. İki il əvvəl Ummu Amir 17 yaşlı yeganə oğlunu itirdi. Oğlu ona cansız bir meyit kimi, şəkli bir qutunun üzərinə bərkidilmiş halda qayıtdı. Ona dedilər: "Sevin, o, şəhidlik zirvəsinə ucalıb". Xanım danışarkən oğlunun həmin yay düşərgəsinə qoşulduqdan sonra necə tədricən dəyişdiyini xatırlayır. O, daha səssizləşmiş, bəzən daha aqressiv olmuşdu; sanki yeganə yolu imiş kimi "cihad" və "qələbə" haqqında öyrəşmədiyi ifadələr işlədirdi. Nələr baş verdiyini anlamırdı, lakin oğlunun gözlərində onu özündən uzaqlara aparan bir baxış görmüşdü. Bu gün o, yalnız göz yaşlarını gizlicə silir və ailəni dolandıran oğlunu itirdikdən sonra, üç qızını saxlamaq üçün "şəhid anası" sifəti ilə aldığı süpürgəçi işinə davam edir.

İnsan İslam irsi haqqında düşünəndə və əsrlər boyu müxtəlif elm və bilik sahələrində yazılmış o geniş miqyaslı əsərləri görəndə, ağlına tez-tez bu sual gəlir. Bu, öz zənginliyi və müxtəlifliyi ilə heyrətamiz bir mənzərədir: təfsir və hədisdə, fiqh və onun üsullarında, dil və ədəbiyyatda, tarix, təbabət və astronomiyada sayısız-hesabsız kitablar, həmçinin Bağdad və Dəməşqdən, Bakıdan,Bərdədən, Kordova və Qayravandan, Nişapur və Səmərqənddən hər tərəfdən axan adlar... Sanki bu sivilizasiya öz yaddaşını tamamilə mətnlərə əmanət etmişdir.

ABŞ, Hindistan, Yaponiya və Avstraliyadan ibarət “Dördtərəfli Təhlükəsizlik Dialoqu” – “QUAD” alyansı Sakit okean regionunda strateji əhəmiyyət daşıyan Fici adalarında yeni liman infrastrukturu layihəsinə başlayacağını açıqlayıb. Analitiklər bu təşəbbüsü Vaşinqton və Pekin arasında geosiyasi rəqabətin yeni mərhələsi kimi qiymətləndirirlər.