BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Qərbi Roma imperiyasının süqutundan sonra dünyanın həqiqətən də elm, mədəniyyət və tərəqqidən məhrum qaranlıq dövrə qədəm qoyduğu barədə təsəvvür əsrlər boyu Qərb tarixşünaslığının əsas narrativlərindən biri olub. Lakin müasir tədqiqatlar göstərir ki, “Qaranlıq əsrlər” anlayışı bütün bəşəriyyət tarixini deyil, əsasən Avropanın müəyyən dövrdə yaşadığı siyasi və sosial tənəzzülü ifadə edir.
Eramızın 410-cu ilində vestqotların german hökmdarı Alarik Romanı ələ keçirərək şəhəri qarət edib. Bundan 66 il sonra sonuncu Qərbi Roma imperatoru Romul Avqust taxtdan endirilib və Qərbi Roma imperiyası tarix səhnəsindən çəkilib.
Klassik Qərb tarixşünaslığında bu hadisələrdən sonra sanki Roma ilə birlikdə sivilizasiyanın işıqlarının da söndüyü, savadlılığın, elmin və mədəniyyətin yoxa çıxdığı iddia olunub. Bu yanaşmaya əsasən, dünya yalnız təxminən min il sonra Renessansın başlanması ilə yenidən tərəqqi yoluna qayıdıb.
Lakin bu fikir bütün dünya tarixini Avropanın siyasi taleyi əsasında izah edən avrosentrik yanaşmanın məhsulu hesab olunur.
“Qaranlıq əsrlər” anlayışı necə yarandı?
Renessansın uzunmüddətli qaranlıq dövrdən sonra meydana gəldiyi barədə fikrin kökləri XIV əsrə gedib çıxır. İtalyan şairi və tarixçisi Françesko Petrarka 1330-cu illərdə yaşadığı dövrü Antik Romanın mədəni əzəmətinin yenidən doğulduğu mərhələ kimi qiymətləndirirdi.
Petrarka öz dövründən əvvəlki yüzillikləri mədəni və intellektual baxımdan qaranlıq hesab edirdi. Onun düşüncəsində qədim Roma parlaq tərəqqi dövrünü, orta əsrlər isə həmin irsin itirildiyi zəifləmə mərhələsini təmsil edirdi.
Sonrakı əsrlərdə bu yanaşma genişlənərək XVIII əsrin Maarifçilik dövründə daha sistemli tarix konsepsiyasına çevrildi. Beləliklə, qədim Yunanıstan və Roma bir tərəfdə, Renessans və müasir Avropa digər tərəfdə yerləşdirildi, onların arasında qalan yüzilliklər isə inkişafdan məhrum dövr kimi təqdim olundu.
Bu təsəvvür zamanla incəsənətə, mədəniyyətə, siyasətə və xüsusilə elmin inkişaf tarixinin izahına nüfuz edib.
Avropadan kənar dünya diqqətdən kənarda qaldı
“Qaranlıq əsrlər” mifinin ən ciddi nəticələrindən biri Avropadan kənarda yaşayan xalqların tarixinin, mədəniyyətinin və elmi nailiyyətlərinin arxa plana keçirilməsi olub.
Bu yanaşma elm tarixini yalnız Avropa daxilində baş verən proses kimi göstərərək Afrika, Asiya və İslam dünyasının elmi tərəqqiyə verdiyi töhfələri böyük ölçüdə görünməz edib.
Halbuki elmi inkişaf bir-birindən təcrid olunmuş fərdi nailiyyətlərdən deyil, nəsillər arasında ötürülən və daim təkmilləşdirilən biliklərdən ibarətdir. Hər bir alim özündən əvvəlki tədqiqatçıların yaratdığı bilik bazasına söykənərək onu inkişaf etdirir və sonrakı nəsillərə ötürür.
İsaak Nyutonun məşhur ifadəsi bu prosesi aydın şəkildə izah edir. Nyuton daha uzağı görə bilməsini “nəhənglərin çiyinləri üzərində dayanması” ilə əlaqələndirirdi.
Lakin həmin “nəhənglərin” kim olduğu və qədim dünya ilə müasir Avropa arasında elmi biliklərin kimlər tərəfindən qorunaraq inkişaf etdirildiyi uzun müddət Qərb tarixşünaslığında kifayət qədər araşdırılmayıb.
“İtirilmiş tarix” və “tarix oğurluğu”
Tədqiqatçı Maykl Hamilton Morqan V–XVI əsrlər arasındakı elmi və mədəni irsin böyük hissəsinin müasir ictimai yaddaşdan çıxarılmasını “itirilmiş tarix” adlandırır.
Britaniyalı antropoloq Cek Qudi isə bu yanaşmanı daha sərt ifadə ilə “tarix oğurluğu” kimi xarakterizə edib.
Bu anlayışa görə, avrosentrik tarixşünaslıq təxminən min illik dövrü qaranlıq və məhsuldar olmayan mərhələ kimi təqdim etməklə, həmin əsrlərdə Avropadan kənarda fəaliyyət göstərən alimlərin, filosofların, həkimlərin və astronomların rolunu mənimsəyib və ya görünməz hala gətirib.
Maraqlıdır ki, bu dövrdə yaşamış bir çox alim yalnız Qərbdə deyil, sonrakı əsrlərdə İslam dünyasının özündə də kifayət qədər tanınmayıb.
Fuat Sezgin, Əbdülhəmid Səbra, Devid Kinq, Cəmil Rəcəb və Corc Saliba kimi elm tarixçilərinin araşdırmaları nəticəsində həmin elmi irsin əhəmiyyətli hissəsi yenidən gündəmə gətirilib.
Bu tədqiqatçılar İslam dünyasında yaradılan elmi biliklərin yalnız qədim yunan mətnlərini qoruyub Avropaya ötürməkdən ibarət olmadığını, həmin biliklərin ciddi şəkildə işlənərək inkişaf etdirildiyini ortaya qoyublar.
Müstəmləkəçilik və “mədəniyyət aparmaq” iddiası
“Qaranlıq əsrlər” mifinin geniş yayıldığı dövrün Avropa müstəmləkəçiliyinin yüksəlişi ilə üst-üstə düşməsi də diqqətçəkən məqamlardan biridir.
İngiltərə, Hollandiya, İspaniya və Portuqaliya kimi dövlətlər Afrika, Asiya və Amerika qitələrində müstəmləkə sistemləri qurarkən öz fəaliyyətlərini tez-tez “geridə qalmış xalqlara mədəniyyət və tərəqqi aparmaq” iddiası ilə əsaslandırırdılar.
Bu yanaşma Avropanı işığın, tərəqqinin və elmin mərkəzi, dünyanın digər xalqlarını isə qaranlıq, geridə qalmış və inkişaf etdirilməyə ehtiyacı olan cəmiyyətlər kimi təqdim edirdi.
Beləliklə, “Qaranlıq əsrlər” anlayışı yalnız tarixi dövrü təsvir edən termin deyil, həm də müstəmləkəçi üstünlük ideyasını əsaslandıran intellektual vasitələrdən birinə çevrilmişdi.
Bu mifin zəifləməsi isə Avropa müstəmləkə imperiyalarının dağılması ilə eyni dövrə təsadüf edib.
Müstəmləkə altında yaşamış xalqlar siyasi müstəqillik qazandıqca öz tarixlərinə, elmi irslərinə və mədəniyyətlərinə maraq da güclənib. Bu proses avrosentrik tarix konsepsiyasının ciddi şəkildə sorğulanmasına səbəb olub.
Qərbi Roma dağıldı, amma dünya qaranlığa qərq olmadı
Müasir tarixşünaslıq göstərir ki, Qərbi Roma imperiyasının süqutu bütün dünyada elmi və mədəni tərəqqinin dayanması demək deyildi.
VII–XVI əsrlər arasında İslam dünyası elm, fəlsəfə, tibb, riyaziyyat, coğrafiya, optika və astronomiya sahələrində mühüm inkişaf mərhələsi yaşayıb.
Bağdad, Dəməşq, Qahirə, Buxara, Səmərqənd, Kordova və digər şəhərlər mühüm elm və təhsil mərkəzlərinə çevrilib. Bu şəhərlərdə fəaliyyət göstərən alimlər qədim yunan, fars, hind və digər mədəniyyətlərə məxsus bilikləri tərcümə etməklə kifayətlənməyib, onları tənqid edib, təcrübədən keçirib və yeni elmi nəticələrlə zənginləşdiriblər.
Bağdadda yaradılan Beytül-Hikmə həmin dövrün ən mühüm elmi mərkəzlərindən biri olub. Burada müxtəlif dillərdə yazılmış əsərlər ərəb dilinə tərcümə edilib, riyaziyyat, astronomiya, tibb və fəlsəfə sahəsində tədqiqatlar aparılıb.
Bu dövrdə əldə edilən nailiyyətlər sonrakı əsrlərdə latın dilinə çevrilərək Avropa universitetlərinə daxil olub və Renessans elminin formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
İslam elmi yalnız körpü rolunu oynamayıb
Qərbdə uzun müddət İslam dünyasının qədim Yunanıstan ilə Renessans Avropası arasında sadəcə vasitəçi olduğu fikri üstünlük təşkil edib.
Bu yanaşmaya əsasən, müsəlman alimlər antik elmi əsərləri qoruyub saxlamış və daha sonra onları Avropaya ötürmüşdülər.
Lakin müasir tədqiqatlar göstərir ki, İslam dünyasının alimləri mövcud bilikləri sadəcə mühafizə etməyib, onları əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdiriblər.
Cəbrin sistemləşdirilməsi, optika sahəsində eksperimental metodların tətbiqi, tibbi diaqnostikanın inkişafı, astronomik müşahidələrin dəqiqləşdirilməsi və coğrafi biliklərin genişləndirilməsi həmin dövrün mühüm elmi nailiyyətləri sırasında yer alır.
Corc Salibanın “İslam elmi və Avropa Renessansının yaranması” adlı əsəri də bu qarşılıqlı əlaqəni vurğulayır. Müəllif İslam dünyasının elmi fəaliyyətinin Avropa Renessansının formalaşmasında əsas amillərdən biri olduğunu göstərir.
Bu baxımdan Renessansı Avropanın qədim keçmişinə birbaşa qayıdışı kimi deyil, müxtəlif sivilizasiyaların əsrlər boyu yaratdığı və ötürdüyü biliklərin yeni mərhələdə birləşməsi kimi qiymətləndirmək daha doğru olardı.
Mif niyə hələ də yaşayır?
Son illərdə “Qaranlıq əsrlər” anlayışına qarşı elmi etirazlar daha geniş şəkildə səsləndirilsə də, bu fikir kütləvi şüurda hələ də güclü mövqeyə malikdir.
Filmlərdə, ədəbiyyatda, dərsliklərdə və populyar tarix materiallarında orta əsrlər çox vaxt fanatizm, savadsızlıq, xəstəlik və elmi durğunluq dövrü kimi təqdim olunur.
Bu təsvir Avropanın müəyyən bölgələrində yaşanan siyasi və sosial problemlərə əsaslansa da, həmin dövrdə dünyanın digər hissələrində baş verən inkişafı nəzərə almır.
Məsələyə etiraz yalnız İslam dünyasının və ya başqa regionların tarixi nailiyyətlərini müdafiə etmək məqsədi daşımamalıdır. Əsas məsələ bəşəriyyətin ortaq elmi və mədəni irsini düzgün təqdim etməkdir.
Tarixin yalnız bir coğrafiyanın inkişaf xətti əsasında yazılması insanlığın keçmişini təhrif edir və müxtəlif xalqların ortaq sivilizasiyaya verdiyi töhfələri kölgədə qoyur.
Bu səbəbdən avrosentrik tarix anlayışını yeni araşdırmalarla sorğulamaq, fərqli perspektivlərdən əsərlər yazmaq və gələcək nəsillərə daha əhatəli tarix təsəvvürü aşılamaq müasir tarixşünaslığın əsas vəzifələrindən biri hesab olunur.