BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
Livanın siyasi və təhlükəsizlik gündəmini illərdir zəbt edən məsələlərdən biri Hizbullahın silahlanmış vəziyyətdə dövlət içində dövlət kimi fəaliyyət göstərməsidir. Beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə BMT və Qərb ölkələri, bu təşkilatın silahlarının Livan ordusuna təhvil verilməsini tələb edir. İlk baxışdan bu tələb sülh və sabitlik gətirəcək kimi görünür: silah təslim edilər, 1701 saylı qətnamənin pozulması dayanır, iqtisadiyyatda canlanma baş verir, turizm dirçəlir. Lakin reallıq bu qədər sadə deyil. Hizbullahın silahı yalnız hərbi güc deyil – o, həm psixoloji sığınacaq, həm də siyasi və məzhəbi identikliyin qoruyucusuna çevrilmişdir.
Hizbullah silahı – bir funksiyanın yox, bütöv bir rejimin sütunu
Son otuz ildə Hizbullah təkcə İsrailə qarşı "müqavimət" obrazı ilə deyil, həm də Livan daxilində siyasi və sosial status-kvonun qoruyucusu kimi fəaliyyət göstərib. 2008-ci ildə Beyrutun işğalı, 2019-cu ilin oktyabr etirazlarının susdurulması, Beyrut limanında baş verən partlayışın araşdırılmasının dayandırılması – bütün bu epizodlar silahın təkcə xarici düşmənə qarşı deyil, daxili opponentlərə qarşı da istifadə edildiyini göstərdi.
Bu silah eyni zamanda şiə icmasının dövlət strukturlarında yerini möhkəmlətmək üçün siyasi rıçaqdır. Hizbullahın və onun müttəfiqi Əməl hərəkatının daxili ritorikasında belə bir narrativ mövcuddur: əgər silahdan imtina olunarsa, şiələr 1970-ci illərdən əvvəlki dövrdəki kimi yoxsulluğa, hətta fiziki məhvolmaya sürüklənəcəklər. Bu qorxu, Livan cəmiyyətində şiələrin siyasi təcridə düşmək qorxusu ilə birləşərək, silahı "müqəddəs" statusa yüksəldir.
Silah və kollektiv travma: psixoloji bağlanma halı
Hizbullahın silahı artıq sıravi bir hərbi vasitə deyil. Bu, şiə kimliyinin, özünümüdafiə instinktinin və regional layihələrin təcəssümüdür. Həsən Nəsrullahın Livan şiələri üçün "ata" olması və onun ölümü ilə bu simvolun çatlaması, bu cəmiyyətin hələ də çıxmadığı dərin bir travmaya səbəb olmuşdur. Bu vəziyyət travma sonrası sindromun klassik əlamətləri – inkar, qapanma, reallıqdan qaçış – ilə müşahidə olunur.
Bu səbəbdən, silahın təhvil verilməsini yalnız hüquqi və ya siyasi çərçivədə düşünmək qeyri-realdır. Burada bir psixoloji və kimlik məsələsi də mövcuddur. "Silah varsa, varıq" düşüncəsi şiə icmasının qoruyucu instinktlərinə çevrilib və onu yalnız diplomatik təzyiqlə deyil, psixoloji və sosial barış prosesi ilə də yönləndirmək lazımdır.
Beynəlxalq çağırışlar və daxili reallıq arasındakı uçurum
Qərb dairələri, xüsusilə ABŞ və İsrail, Hizbullahı sıradan çıxarmaq üçün "silahsızlaşdırma" prosesini prioritet sayır. Lakin bu prosesin Livan sosial toxumasında hansı psixoloji zədə və siyasi parçalanma riski yaradacağı nadir hallarda nəzərə alınır. “Silahı al, problem bitsin” yanaşması ciddi yanlış hesablamadır.
Bu nöqteyi-nəzərdən Livan rəhbərliyinin son aylarda səsləndirdiyi daha “mərhələli və tədrici silahsızlaşdırma” fikirləri daha realist görünür. Lakin bu cür mötədil yanaşmalar bəzi dairələr tərəfindən "təslimçilik" kimi dəyərləndirilir ki, bu da daha da radikallaşmanı stimullaşdırır.
Mütləq həll yoxdur, tək çıxış mərhələli çevrilmədir
Hizbullahın silahı nəinki siyasi sistemin simvoludur, o həm də Livandakı məzhəbi və psixoloji tarazlığın bir parçasıdır. Bu səbəbdən, onu təkcə "milli orduya təhvil verilməli silah" kimi görmək problemi kökündən anlamamaq deməkdir.
Travma sonrası sindrom yaşayan bir cəmiyyətə, xüsusilə regional kimlik böhranı yaşayan bir icmaya qarşı yalnız təzyiq və ultimatum siyasəti, qarşıdurmanı daha da dərinləşdirə bilər. Livanın gələcəyi, yalnız silahın yox, onun yaratdığı qorxu, qorunma instinkti və kimlik böhranı ilə birlikdə çözülməsi ilə mümkün olacaq.