BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nüvə nəzarəti üzrə qurumu olan Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin baş direktoru Rafael Mariano Qrossi İranın uranın zənginləşdirilməsi obyektlərinin agentliyin müfəttişləri tərəfindən yoxlanılacağını bildirib. Bu açıqlama ABŞ və İran arasında müharibənin başa çatdırılmasına yönəlmiş aralıq razılaşmanın əsas elementlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
Qrossinin bəyanatı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nüvə qurumundan bu məsələyə dair verilən ən qəti açıqlamalardan biri hesab olunur. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi İranın nüvə materialları ehtiyatlarının vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsində əsas rol oynayan qurum kimi qəbul edilir.
2025-ci ildə İsrailin İrana qarşı başladığı və 12 gün davam edən müharibədən sonra agentliyin müfəttişlərinin İranın uran zənginləşdirmə obyektlərinə çıxışı məhdudlaşdırılıb. Həmin obyektlərdə İranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını saxladığı güman edilir. Mütəxəssislərin qiymətləndirmələrinə görə, mövcud ehtiyatlar nəzəri olaraq ölkəyə qısa müddətdə 10-a qədər nüvə silahı hazırlamaq imkanı verə bilər.
İran isə uzun illərdir nüvə proqramının yalnız dinc məqsədlər daşıdığını bəyan edir. Bununla yanaşı, ölkə dünyada rəsmi nüvə silahı proqramına malik olmadan uranı 60 faiz saflıq səviyyəsinədək zənginləşdirən yeganə dövlət hesab olunur.
ABŞ və İran rəsmiləri son günlərdə həmin obyektlərin yoxlanılıb-yoxlanılmayacağı ilə bağlı bir-birinə zidd açıqlamalar veriblər. Bu isə gələcək proseslə bağlı qeyri-müəyyənliyi artırıb.
Yaponiyanın Fukusima-Dayiçi Atom Elektrik Stansiyasında keçirilən mətbuat konfransında çıxış edən Qrossi bildirib ki, siyasi bəyanatların verilməsi təbiidir, lakin diqqətdən qaçırılmamalı əsas məqam hər iki ölkə prezidentinin imzaladığı anlaşma memorandumunun mövcudluğudur.
Onun sözlərinə görə, həmin sənəddə nüvə materialları və nüvə obyektləri ilə bağlı həyata keçiriləcək fəaliyyətlərin Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin nəzarəti altında olacağı açıq şəkildə qeyd edilib.
Qrossi vurğulayıb ki, bu nəzarətin təmin edilməsi üçün müfəttişlərin obyektlərdə yoxlamalar aparması zəruridir.
“Bunun iki gün sonra, bir həftə sonra və ya on gün sonra baş verməsi vacib olsa da, əsas məsələ deyil. Əsas olan odur ki, bu yoxlamalar mütləq həyata keçiriləcək”, – deyə o bildirib.
Ekspertlərin fikrincə, nəzərdə tutulan yoxlamalar ABŞ və İran arasında əldə olunmuş razılaşmanın icrası baxımından həlledici əhəmiyyət daşıyır. Razılaşmaya əsasən, İranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının daha aşağı zənginləşdirmə səviyyəsinə endirilməsi nəzərdə tutulur.
Beynəlxalq müşahidəçilər hesab edirlər ki, agentliyin obyektlərə yenidən çıxış əldə etməsi İranın nüvə proqramının gələcəyi və regionda təhlükəsizlik vəziyyətinin qiymətləndirilməsi baxımından mühüm mərhələ olacaq.