BAKI, VOA

1941-ci il avqustun 12-də ABŞ Prezidenti Franklin Delano Ruzvelt və Böyük Britaniyanın Baş naziri Uinston Çörçillin Nyufaundlenddəki Plasensiya körfəzində görüşü II Dünya müharibəsinin gedişində mühüm diplomatik hadisələrdən biri olmaqla yanaşı, müharibədən sonrakı beynəlxalq sistemin siyasi konturlarını da müəyyənləşdirən addımlardan biri oldu. Görüşün əsas nəticəsi kimi formalaşan Atlantik Xartiya sonradan Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılmasına gedən yolun ideoloji və siyasi əsaslarından birinə çevrildi.

Görüşün arxasında hansı məqsədlər dayanırdı?

1941-ci ilin yayında Avropada müharibənin mənzərəsi olduqca mürəkkəb idi. Nasist Almaniyası böyük əraziləri işğal etmiş, Sovet İttifaqına hücuma başlamışdı. ABŞ isə hələ müharibəyə birbaşa daxil olmamışdı.

Bu şəraitdə Ruzvelt və Çörçillin görüşü iki əsas məqsədi birləşdirirdi: müharibənin gedişində müttəfiqlərin koordinasiyasını gücləndirmək və mümkün müharibədən sonrakı dünya nizamının əsas prinsiplərini müəyyənləşdirmək.

Sovet İttifaqına genişmiqyaslı yardım məsələsinin gündəmə gətirilməsi də təsadüfi deyildi. Almaniyanın Şərq cəbhəsində irəliləməsi müttəfiqlərin qarşısında Sovet İttifaqının müqavimət qabiliyyətinin qorunmasını strateji məsələyə çevirirdi.

Digər tərəfdən, Yaponiyaya ünvanlanan xəbərdarlıq ABŞ-ın Sakit okean regionunda artan gərginliyə münasibətini göstərirdi. Beləliklə, görüş yalnız Avropa müharibəsinə deyil, artıq qlobal xarakter alan qarşıdurmanın müxtəlif cəbhələrinə yönəlmişdi.

Atlantik Xartiyanın əsas ideyası nə idi?

Görüşün ən mühüm siyasi nəticəsi Atlantik Xartiyanın hazırlanması oldu. Sənəddə xalqların öz gələcəyini müəyyənləşdirmək hüququ, ərazi ekspansiyasından imtina, suverenliyin və təhlükəsizliyin qorunması, iqtisadi əməkdaşlıq və müharibədən sonra daha sabit beynəlxalq sistemin qurulması kimi prinsiplər ön plana çıxarılırdı.

Bu prinsiplər həmin dövr üçün mühüm siyasi mesaj idi. Çünki Avropanın böyük hissəsində dövlətlərin ərazi bütövlüyü və siyasi müstəqilliyi hərbi güc yolu ilə pozulurdu. Xartiya isə müharibədən sonrakı dünya üçün bunun əksinə əsaslanan bir model təqdim etməyə çalışırdı.

Burada mühüm məqam sənədin yalnız iki ölkənin müharibə strategiyasını ifadə etməməsidir. Xartiya daha sonra digər müttəfiq dövlətlərin də dəstəyini qazandı və beynəlxalq əməkdaşlığın daha geniş siyasi çərçivəsinə çevrildi.

Xartiya ilə BMT arasında necə əlaqə yarandı?

Atlantik Xartiyanın ən uzunmüddətli nəticələrindən biri onun beynəlxalq təşkilatlanma prosesinə verdiyi töhfə oldu. Müharibə illərində sənəddə ifadə olunan prinsiplər müttəfiq dövlətlərin gələcək beynəlxalq sistemlə bağlı siyasi baxışlarının formalaşmasına təsir göstərdi.

Nəticədə müharibədən sonra beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyi qorumaq məqsədi daşıyan Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılması üçün siyasi zəmin yarandı.

Bu baxımdan Atlantik Xartiyanı BMT-nin birbaşa təsis sənədi kimi deyil, onun yaranmasına aparan mühüm siyasi və ideoloji mərhələlərdən biri kimi qiymətləndirmək daha doğrudur.

Xartiyanın əhəmiyyəti məhz burada ortaya çıxır: 1941-ci ildə müharibənin ortasında səsləndirilən prinsiplər sonradan beynəlxalq münasibətlər sisteminin institutlaşmasına təsir göstərdi.

Öz müqəddəratını təyinetmə prinsipi və tarixi ziddiyyət

Atlantik Xartiyanın ən mühüm, eyni zamanda ən ziddiyyətli tərəflərindən biri xalqların öz müqəddəratını təyinetmə ideyası idi.

Sənəd xalqların siyasi gələcəklərini müəyyənləşdirmək hüququnu vurğulasa da, həmin dövrdə Britaniya dünyanın ən böyük müstəmləkə imperiyalarından birinə sahib idi. Bu isə Xartiyada elan olunan prinsiplərlə mövcud imperiya sistemi arasında müəyyən ziddiyyət yaradırdı.

Sonrakı dövrdə Asiya və Afrikada dekolonizasiya proseslərinin sürətlənməsi bu prinsipin daha geniş siyasi məna qazanmasına səbəb oldu. Milli azadlıq hərəkatları öz müstəqillik tələblərini əsaslandırarkən suverenlik və öz müqəddəratını təyinetmə ideyalarına istinad edə bildilər.

Bu baxımdan Atlantik Xartiyanın təsiri yalnız II Dünya müharibəsinin nəticələri ilə məhdudlaşmadı. Sənəddə ifadə olunan siyasi prinsiplər sonrakı onilliklərdə beynəlxalq hüquq və dekolonizasiya proseslərinin müzakirələrində də əhəmiyyət qazandı.

ABŞ və Böyük Britaniya arasında strateji tərəfdaşlığın başlanğıcı

Ruzvelt və Çörçillin görüşü ABŞ-Böyük Britaniya münasibətlərinin strateji xarakterini də nümayiş etdirdi. Hər iki dövlətin təhlükəsizlik maraqları artıq Avropada və Atlantik məkanında bir-birindən ciddi şəkildə asılı vəziyyətə gəlmişdi.

ABŞ-ın müharibəyə rəsmi daxil olmasından əvvəl belə Vaşinqtonun Britaniyaya siyasi və iqtisadi dəstəyi genişlənirdi. Çörçill üçün əsas məqsədlərdən biri ABŞ-ın Avropadakı müharibəyə daha fəal şəkildə cəlb olunmasını təmin etmək idi.

Ruzvelt isə bir tərəfdən ABŞ-ın müharibəyə hazırlığını gücləndirir, digər tərəfdən ölkə daxilindəki siyasi məhdudiyyətləri nəzərə alırdı. Buna görə Atlantik görüşünü yalnız diplomatik hadisə kimi deyil, ABŞ-ın tədricən qlobal təhlükəsizlik sistemində daha böyük rol alma prosesinin göstəricisi kimi də qiymətləndirmək mümkündür.

Atlantik Xartiya gələcək beynəlxalq sistemi necə dəyişdi?

Xartiyanın əhəmiyyəti onun konkret hərbi plan hazırlamasından daha çox, müharibədən sonrakı beynəlxalq sistem üçün müəyyən siyasi normalar ortaya qoymasında idi.

Ərazi işğalının və zorakı ekspansiyanın rədd edilməsi, xalqların siyasi gələcəkləri ilə bağlı prinsiplər, beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlıq və daha təhlükəsiz dünya ideyası sonrakı beynəlxalq institutların siyasi fəlsəfəsinə təsir göstərdi.

Bununla belə, Xartiyada ifadə olunan prinsiplərin sonrakı beynəlxalq siyasətdə həmişə tam şəkildə tətbiq edildiyini söyləmək mümkün deyil. Soyuq müharibə, böyük dövlətlər arasındakı rəqabət, müstəmləkəçilikdən qalan problemlər və müxtəlif regional münaqişələr göstərdi ki, idealist prinsiplərlə dövlətlərin real geosiyasi maraqları arasında ciddi fərq mövcuddur.

Bu ziddiyyət Atlantik Xartiyanın tarixdəki rolunu azaltmır. Əksinə, sənədin əhəmiyyətini daha düzgün anlamağa imkan verir: Xartiya həm idealist beynəlxalq nizam təsəvvürünü, həm də həmin idealın böyük dövlətlərin maraqları ilə qarşılaşdığı məhdudiyyətləri nümayiş etdirir.

1941-ci il avqustun 12-də Ruzvelt və Çörçillin görüşü II Dünya müharibəsinin gedişində növbəti diplomatik toplantıdan daha böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Görüşdə müharibənin əsas strateji məsələləri ilə yanaşı, müharibədən sonra dünyanın hansı prinsiplər əsasında qurulacağı barədə siyasi çərçivə formalaşdırıldı.

Atlantik Xartiya bu baxımdan XX əsrin beynəlxalq münasibətlər tarixində dönüş nöqtələrindən biri hesab oluna bilər. Sənəd ABŞ və Böyük Britaniyanın müharibə dövründəki əməkdaşlığını möhkəmləndirməklə yanaşı, suverenlik, öz müqəddəratını təyinetmə və beynəlxalq əməkdaşlıq kimi prinsiplərin daha geniş siyasi gündəmə çıxmasına şərait yaratdı.

Onun ən böyük nəticəsi isə müharibənin bitməsindən sonra ortaya çıxdı. Atlantik Xartiyanın ideyaları BMT-nin yaranmasına gedən siyasi prosesə, beynəlxalq hüququn inkişafına və sonrakı dekolonizasiya dalğasına təsir edən mühüm amillərdən birinə çevrildi.

Bu səbəbdən 1941-ci ildə gəmidə keçirilən həmin görüşü yalnız Ruzvelt və Çörçillin görüşü kimi deyil, II Dünya müharibəsindən sonrakı beynəlxalq nizamın siyasi təməllərinin formalaşdığı mühüm məqamlardan biri kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.