BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

İnsan beyni, öyrəndiyi hər yeni məlumatla yenidən formalaşan, daim dəyişən və özünü yenidən quran bir sistem kimi təsvir edilir. Bu baxışa görə, hər bir insan əslində öz beyninin memarıdır; çünki öyrənilən hər bilik, görülən hər təcrübə və yaşanan hər hadisə beyində yeni əlaqələr yaradır.

Beynin əsas fəaliyyəti xarici mühitdən gələn məlumatları qəbul etmək və onlara məna verməkdir. Görülən bir obyekt, eşidilən bir səs və ya hiss edilən bir vəziyyət beyin tərəfindən sadəcə qəbul edilmir, eyni zamanda mənalandırılır. Bu mənalandırma prosesi şüur adlanan anlayışla izah edilir. Beynin aşağı hissələrindən başlayaraq daha yuxarı qatlara doğru yayılan sinir şəbəkələri bu prosesdə iştirak edir. Müasir təsvirlərdə bu şəbəkə retikulyar formasiya kimi izah olunur və beynin müxtəlif hissələri arasında əlaqə yaradan geniş bir sistem kimi qəbul edilir.

Beynin hər bir hüceyrəsi bir-biri ilə əlaqədədir və bu əlaqə nəticəsində informasiya “kodlaşdırılır”. Bu yanaşmaya görə, insan bir obyektə baxdıqda və ya bir ehtiyac hiss etdikdə, beyin həmin məlumatı xüsusi bir kod kimi formalaşdırır və onu mənaya çevirir. Məsələn, bir fincan su görmək və su istəmək fikri beynin müxtəlif bölgələrinin birgə fəaliyyəti ilə yaranır.

Düşüncə prosesinə duyğular da ciddi şəkildə təsir edir. Burada “qəlb” anlayışı xüsusi yer tutur. Bu yanaşmada qəlb sadəcə fiziki orqan kimi deyil, insanın daxili hissiyyat və mənəvi yönünü ifadə edən bir anlayış kimi təqdim olunur. Bəzi fikirlərə görə, qərb düşüncəsində bu anlayışın tam qarşılığı yoxdur və qəlb daha çox daxili mənəvi mərkəz kimi izah edilir.

Beyin yalnız məlumatı emal etmir, eyni zamanda keçmiş təcrübələr, tərbiyə, ailə mühiti, sosial münasibətlər və insanın aldığı təhsil də bu prosesə təsir göstərir. Beləliklə, bir fikir formalaşarkən beynin daxilində çoxsaylı neyronlar arasında “müzakirə” baş verir və nəticədə qərar ortaya çıxır.

Bu düşüncəyə görə, hələ sözə çevrilməmiş fikir belə müəyyən bir “struktur” və ya “kod” halında mövcuddur. Hətta bəzi izahlarda bu proses daha geniş miqyasda – kosmik və ya rezonanslı bir sistem kimi təqdim edilir və fikrin sanki uzaq bir informasiya sahəsində formalaşıb yenidən insana qayıtması kimi metaforik təsvirlər verilir.

Sözün formalaşması prosesi də bu sistemin davamı kimi izah edilir. Düşüncə, emosiyalar və keçmiş təcrübələr birləşərək nitqə çevrilir. Burada sözün yalnız ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda insanın düşüncə və taleyinə təsir edən bir amil olduğu vurğulanır. Yəni düşüncə sözə, söz isə yenidən düşüncəyə təsir edən dövri bir proses kimi təqdim olunur.

Beynin quruluşu və fəaliyyəti baxımından hər yeni öyrənilən məlumat sinir hüceyrələri arasında yeni əlaqələr yaradır. Bu səbəbdən oxumaq, yazmaq və davamlı öyrənmək beynin aktiv qalmasına kömək edir. Əks halda, uzun müddət istifadə olunmayan sinir əlaqələrinin zəiflədiyi və yaddaş problemlərinin yarana biləcəyi düşünülür. Bu yanaşmada Altsheymer, Parkinson, unutqanlıq və demensiya kimi halların daha az rast gəlinməsi aktiv beyin fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir.

Xüsusilə çox oxuyan, yazan və yaradıcılıq fəaliyyəti ilə məşğul olan insanlarda beynin daha çevik işlədiyi, yeni əlaqələrin daha intensiv formalaşdığı qeyd edilir. Mədəni nümunə kimi Yaponiyada yazı və simvol sisteminin çox geniş olması göstərilir və bu sistemin beynin daim məşğul olmasına səbəb olduğu iddia edilir. Bu isə beynin “daimi işləyən” bir sistem kimi qalmasına və müəyyən xəstəliklərin daha az görünməsinə bağlanır.

Beyin fəaliyyəti dayandıqda və ya azaldıqda sanki bir məkanın uzun müddət istifadə olunmaması kimi dəyişikliklər baş verir. Necə ki, istifadə olunmayan otaqda toz, pas və hörümçək torları yaranır, eyni şəkildə beynin əlaqələri də zəifləyə bilər. Buna görə də davamlı öyrənmə və düşünmə prosesi vacib sayılır.

Stress və qorxu kimi emosiyalar da beynin işinə təsir edir. Bu halların yaranmasında hormonların rolu xüsusi qeyd olunur. Adrenalin kimi hormonlar insanın həyəcan, qorxu və təhlükə vəziyyətlərində aktivləşir. Bu emosional vəziyyətlər bədənin reaksiyalarına, mimikalara, hərəkətlərə və davranışlara təsir edir. Hətta müasir texnologiyaların insanın üz ifadəsi, göz hərəkətləri və davranışlarını analiz edərək emosional vəziyyəti təyin edə bildiyi də vurğulanır.

Beyin fəaliyyətinin ritmləri də müxtəlif mərhələlərə bölünür. Sakitlik, yuxu və oyanıqlıq halları fərqli beyin dalğaları ilə əlaqələndirilir. Yuxu zamanı baş verən sürətli göz hərəkətləri mərhələsində yuxuların göründüyü, lakin bu yuxuların real vaxt baxımından çox qısa müddətə uyğun gəldiyi qeyd edilir. Beyin dalğalarının müxtəlif tezlikləri insanın yaradıcılıq, rahatlama və dərin düşünmə hallarına təsir edir.

Hormon sistemi də insan orqanizminin idarəedici mexanizmlərindən biri kimi izah olunur. Beynin kiçik bir hissəsi olan hipofiz vəzi bütün bədənə hormonal siqnallar göndərərək böyümə, doğum, süd ifrazı və digər fizioloji prosesləri tənzimləyir. Doğum prosesi zamanı həm ana, həm də döl arasında mürəkkəb bioloji siqnal sistemi işləyir və orqanlar sanki bir-biri ilə “hazırlıq” vəziyyətində koordinasiya olunur. Doğuşdan sonra isə hormonal siqnallar süd istehsalını aktivləşdirir.

Bu proseslər ümumi şəkildə kainatda bir nizam və harmoniya olduğu fikri ilə əlaqələndirilir. Hər şeyin bir-biri ilə bağlı olduğu, təsir və əks-təsir mexanizmi ilə işlədiyi düşünülür. Bu baxışa görə, heç bir hadisə tamamilə təsadüfi deyil və hər şey müəyyən bir sistem daxilində baş verir.

Riyazi və ehtimal baxımından bəzi mürəkkəb sistemlərin öz-özünə formalaşmasının çox aşağı ehtimallı olduğu iddia edilir. Buna misal olaraq saatın hissələrinin qarışdırılıb yenidən öz-özünə yığılması və ya sadə bir obyektin təsadüfən yaranması kimi nümunələr göstərilir. Bu cür arqumentlər kainatda bir quruluş və yaradıcı nizam olduğu fikrini dəstəkləmək üçün istifadə edilir.

Nəticə olaraq, insan beyninin daim dəyişən, öyrənən və yeni əlaqələr quran bir sistem olduğu vurğulanır. Düşüncə, söz, emosiyalar və davranışlar bir-biri ilə sıx bağlıdır və insanın həyat istiqamətini formalaşdırır. Buna görə də insanın düşüncəsi və istifadə etdiyi sözlər onun gələcək həyat yoluna təsir edən əsas amillər kimi təqdim olunur.