BAKI,VOA

Osmanlı dövlət idarəçiliyinin ən ali orqanı olan Divan-ı Hümayunun formalaşması bəylik dövründən imperiya mərhələsinə qədər uzun bir təkamül yolu keçmişdir. Bəzi Osmanlı tarixi mənbələrində Osman Qazinin zaman-zaman divan topladığı qeyd edilsə də, tarixçilər bunun müasir mənada strukturlaşmış bir dövlət şurası olmadığı qənaətindədirlər. Böyük ehtimalla, bu toplantılar üzvləri və toplaşma tərzi öncədən müəyyən edilən rəsmi divan deyil, sadəcə qəbilə başçılarının iştirak etdiyi ənənəvi yığıncaqlardan biri idi.

Orxan Qazi dövrü: Dövlət idarəçiliyində ilk addımlar

Divan-ı Hümayunun rəsmi bir təsisat kimi qurulmağa başlaması Orxan Qazinin hakimiyyəti illərinə təsadüf edir. Dövlət idarəsində vəzir vəzifəsinin təsis edilməsindən sonra idarəetmə funksiyalarını yerinə yetirən daimi bir şura – divan formalaşmağa başladı.

Aşıqpaşazadə tarixində qeyd olunur ki, dövlət adamları divan məclisinə başlarında xüsusi dülbəndlə (sarıq) qatılırdılar. Bu detal divanın artıq müəyyən qaydalara və protokollara uyğun olaraq qurulduğunun, həmçinin rəsmi dövlət institutu statusu qazandığının mühüm göstəricisidir.

Klassik dövr və idarəetmənin təkmilləşməsi

Orxan Qazinin dövründə təməlləri atılan Divan-ı Hümayun, Osmanlı dövlətinin ərazilərinin böyüməsi və mərkəzi hakimiyyətin güclənməsi ilə paralel olaraq inkişafını davam etdirdi. Bu ali idarəetmə orqanı Fateh Sultan Mehmetin dövründə özünün klassik və ən mükəmməl formasını aldı. Fateh dövründə divanın iş prinsipləri, üzvlərinin səlahiyyətləri və iclas qaydaları qəti şəkildə müəyyən edilərək dövlət mexanizminin əsas sütununa çevrildi.