BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal ticarət yollarının iflic olmasına, faşizmin rəsmi təməllərinin atılmasına və kosmik epoxanın böyük simvollarından birinin sulara qərq olmasına şahidlik edib. 23 mart – Misirdə Süveyş kanalında nəhəng "Ever Given" konteyner gəmisinin saya oturaraq dünya ticarətini günlərlə dondurduğu (2021) və iqtisadiyyata milyardlarla dollar ziyan vurduğu tarixi gündür. Qlobal siyasət səhnəsində isə bu gün İtaliyada Benito Mussolini tərəfindən dünyanı qana bulayacaq faşist partiyasının sələfinin qurulduğu (1919) və Pakistanın rəsmən dünyanın ilk İslam Respublikası elan edildiyi (1956) tarixdir. Texnologiya və kosmos aləminə isə 23 mart Sovet İttifaqı və Rusiyanın fəxri sayılan, 15 il orbitdə xidmət etmiş "Mir" kosmik stansiyasının Sakit okeana salınaraq məhv edildiyi (2001) gün kimi həkk olunub. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim Novruz bayramı tədbirlərinin davam etdiyi, azad edilmiş ərazilərə köç prosesinin və Türkiyə ilə ortaq hərbi təlimlərin rəsmiləşdiyi bir gündür. İkinci İnönü döyüşündən Amerika Birləşmiş Ştatlarının Ulduz müharibələri layihəsinə qədər – www.voa.az 23 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Rusiya imperatorunun qətli: Rusiya imperiyasının çarı I Pavel saray çevrilişi nəticəsində öz yataq otağında sui-qəsdçilər tərəfindən boğularaq qətlə yetirildi (1801).

Sakit okeandan qayıdış: Amerika Birləşmiş Ştatlarının qərbini kəşf edən məşhur Lyuis və Klark ekspedisiyası Sakit okean sahillərindən geri dönüş səyahətinə başladı (1806).

Yunan müstəqillik müharibəsi: Yunan üsyançıları Kalamata şəhərini Osmanlı qüvvələrindən azad edərək müstəqillik müharibəsinin ilk böyük qələbəsini qazandılar (1821).

Okey sözünün yaranması: Dünyanın ən məşhur ifadələrindən biri olan "OK" (Oll Korrect) sözü ilk dəfə rəsmi olaraq "Boston Morning Post" qəzetində çap edildi (1839).

Novara şəhərinin azad edilməsi: İtaliyanın birləşdirilməsi uğrunda mübarizədə Piemont qüvvələri Novara şəhərini Avstriya imperiyasının əlindən aldı (1848).

İlk təhlükəsiz liftin quraşdırılması: Amerikalı ixtiraçı Elişa Otis Nyu-York şəhərindəki ticarət mərkəzində bəşəriyyət tarixində ilk təhlükəsiz sərnişin liftini rəsmən quraşdırdı (1857).

Kaliforniya Universitetinin yaradılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Oklend şəhərində (sonradan Berkliyə köçürüldü) məşhur Kaliforniya Universitetinin əsası qoyuldu (1868).

Sakit okean müharibəsinin başlaması: Topater döyüşü ilə Boliviya və Çili arasında Cənubi Amerikanın xəritəsini dəyişdirən Sakit okean (Dəniz) müharibəsi rəsmən başladı (1879).

Birinci Bur müharibəsinin sonu: Cənubi Afrikada holland əsilli burlarla Britaniya imperiyası arasında bağlanmış sülh müqaviləsi ilə qanlı müharibə başa çatdı (1881).

İngiltərə Futbol Liqasının yaranması: Dünya idman tarixində ilk dəfə olaraq İngiltərədə peşəkar Futbol Liqasının qurulması üçün ilk rəsmi iclas keçirildi (1888).

Əhmədiyyə hərəkatının əsası: Hindistanın Pəncab bölgəsində Mirzə Qulam Əhməd tərəfindən İslam daxilində yeni bir cərəyan olan Əhmədiyyə hərəkatı təsis edildi (1889).

Filippin prezidentinin əsir düşməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi qüvvələri Filippin Birinci Respublikasının prezidenti Emilio Aqinaldonu əsir götürərək müstəqillik hərəkatına zərbə vurdu (1901).

Rayt qardaşlarının patenti: Aviasiya tarixində inqilab yaradan Orvill və Vilbur Rayt qardaşları ixtira etdikləri ilk təyyarə üçün rəsmi patent müraciəti etdilər (1903).

Litvanın müstəqilliyinin tanınması: Almaniya imperiyası Litvanın müstəqilliyini rəsmən tanıyaraq Baltikyanı ölkələrin tarixində yeni mərhələ başlatdı (1918).

Faşist partiyasının qurulması: İtaliyanın Milan şəhərində Benito Mussolini tərəfindən qara köynəklilərin iştirakı ilə faşist hərəkatının (Fasci Italiani di Combattimento) əsası qoyuldu (1919).

İkinci İnönü döyüşünün başlanması: Qardaş Türkiyənin Qurtuluş Savaşı dövründə Yunanıstan ordusunun hücumuna qarşı türk qüvvələrinin zəfərlə nəticələnəcək İkinci İnönü döyüşü başladı (1921).

Təkamül nəzəriyyəsinin qadağası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Tennessi ştatında dövlət məktəblərində insanın təkamül nəzəriyyəsinin tədrisini qadağan edən sərt "Batler aktı" qüvvəyə mindi (1925).

Hindistan azadlıq döyüşçülərinin edamı: Hindistanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Bhaqat Sinqx, Şivaram Rajquru və Suxdev Thapar Britaniya müstəmləkə hökuməti tərəfindən edam edildi (1931).

Diktaturanın qanuniləşməsi: Almaniyada Reyxstaq Adolf Hitlerə qeyri-məhdud icraedici və qanunverici səlahiyyətlər verən "Səlahiyyət Qanununu" (Ermächtigungsgesetz) qəbul etdi (1933).

Filippin konstitusiyasının imzalanması: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Ruzvelt Filippin Birliyi üçün hazırlanmış yeni konstitusiyanı rəsmən təsdiqlədi (1935).

Macarıstanın Slovakiyaya hücumu: Avropada İkinci Dünya Müharibəsi ərəfəsində Macarıstan hərbi qüvvələri yeni yaranmış Slovakiya dövlətinə hücum edərək qısa müharibə başlatdı (1939).

Lahor qətnaməsinin qəbulu: Britaniya Hindistanında müsəlmanlar üçün müstəqil bir dövlətin yaradılmasını tələb edən və Pakistanın yaranmasına səbəb olan tarixi "Lahor qətnaməsi" qəbul olundu (1940).

Andaman adalarının işğalı: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Yaponiya imperiyasının donanması Hind okeanındakı strateji Andaman adalarını işğal etdi (1942).

Pakistanın İslam Respublikası elanı: Bütün dünyada ilk dəfə olaraq Pakistan dövləti rəsmən özünü İslam Respublikası elan edərək yeni konstitusiyanı qəbul etdi (1956).

İlk iki nəfərlik kosmik uçuş: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) tərəfindən idarə olunan, göyərtəsində iki astronavt olan "Gemini 3" gəmisi uğurla kosmosa buraxıldı (1965).

Kilsələr arası tarixi görüş: Roma Papası VI Pavel və Kenterberi arxiyepiskopu Maykl Remsi 400 illik ayrılıqdan sonra Romada ilk dəfə rəsmi görüş keçirdilər (1966).

Uoterqeyt qalmaqalının dərinləşməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Riçard Niksonun istefasına səbəb olacaq Uoterqeyt istintaqında Ceyms Makkordun etiraf məktubu hakim tərəfindən oxundu (1973).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Livan qüvvələri: İsrailin "Litani" əməliyyatına cavab olaraq Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Cənubi Livana sülhməramlı (UNIFIL) qüvvələrin yerləşdirilməsinə başladı (1978).

Qırmızı Briqadalara qarşı əməliyyat: İtaliyada dövlət terrorizminə qarşı mübarizə çərçivəsində radikal solçu "Qırmızı Briqadalar" təşkilatının onlarla üzvü eyni gündə həbs edildi (1980).

Ulduz müharibələri layihəsi: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Ronald Reyqan Sovet İttifaqının ballistik raketlərinə qarşı kosmik müdafiə sistemi olan "Strateji Müdafiə Təşəbbüsü"nü rəsmən elan etdi (1983).

Kuito Kuanavale döyüşünün sonu: Anqolada Kuba və Anqola qüvvələri ilə Cənubi Afrika Respublikası ordusu arasında Afrika tarixinin ən böyük tank döyüşü atəşkəslə başa çatdı (1988).

Soyuq sintez elmi iddiası: Kimyaçılar Stenli Pons və Martin Fleyşman otaq temperaturunda nüvə reaksiyası olan "soyuq sintez"i kəşf etdiklərini bildirərək elmi dünyada şok yaratdılar (1989).

Sierra Leonedə vətəndaş müharibəsi: Birləşmiş İnqilab Cəbhəsinin yaraqlıları qonşu Liberiyadan ölkəyə daxil olaraq on il davam edəcək qanlı vətəndaş müharibəsini başlatdılar (1991).

Meksikada prezidentliyə namizədin qətli: Meksika prezidentliyinə aparıcı namizəd olan Luis Donaldo Kolosio Tijuana şəhərində keçirilən mitinq zamanı kütlə içərisində başından güllələnərək öldürüldü (1994).

Sibir Hava Yollarının dəhşətli qəzası: Rusiyada "Aeroflot" şirkətinə məxsus sərnişin təyyarəsi pilotun sükanı azyaşlı oğluna verməsi səbəbindən Kemerovo yaxınlığında dağa çırpıldı, 75 nəfər həlak oldu (1994).

Tayvanda ilk birbaşa prezident seçkiləri: Çin Respublikasında (Tayvan) ölkə tarixində ilk dəfə olaraq xalqın birbaşa iştirakı ilə prezident seçkiləri keçirildi və Li Denxuey qalib gəldi (1996).

Boris Yeltsinin hökuməti istefaya göndərməsi: Rusiya Federasiyasının prezidenti Boris Yeltsin ölkədəki iqtisadi böhranla əlaqədar olaraq Baş nazir Viktor Çernomırdini və bütün hökuməti qəfildən istefaya göndərdi (1998).

Titanikin Oskar zəfəri: Ceyms Kemeronun rejissoru olduğu "Titanik" filmi Akademiya Mükafatlarında 11 Oskar qazanaraq kino tarixində qırılmaz bir rekorda imza atdı (1998).

Paraqvayda siyasi qətl: Paraqvayın vitse-prezidenti Luis Mariya Arqanya paytaxt Asunsion şəhərində avtomobili ilə hərəkət edərkən sui-qəsdçilər tərəfindən qətlə yetirildi (1999).

Yuqoslaviyanın bombalanması qərarı: Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) Kosovodakı etnik təmizləmələrin qarşısını almaq üçün Serbiya və Yuqoslaviyaya qarşı rəsmi hava zərbələri qərarını təsdiqlədi (1999).

Mir kosmik stansiyasının məhvi: Bəşəriyyətin kosmos tədqiqatlarında mühüm rol oynamış və 15 il orbitdə qalmış Rusiya/Sovet "Mir" stansiyası idarəolunan şəkildə Sakit okeana salınaraq məhv edildi (2001).

İraq müharibəsində Nasiriyyə döyüşü: Amerika Birləşmiş Ştatları qüvvələrinin İraqa daxil olmasından sonra ilk və ən qanlı toqquşmalardan biri olan Nasiriyyə döyüşü başladı (2003).

Çeçenistanda yeni konstitusiya referendumu: İkinci Çeçenistan müharibəsindən sonra Rusiya Federasiyasının nəzarəti altında Çeçenistanda respublikanın yeni konstitusiyasının qəbulu üçün səsvermə keçirildi (2003).

İranın Britaniya dənizçilərini əsir alması: İran İslam Respublikasının dəniz qüvvələri Fars körfəzində patrul edən 15 nəfər Böyük Britaniya hərbi dənizçisini sərhəd pozuntusu iddiası ilə əsir götürdü (2007).

Tokio hava limanında yük təyyarəsi qəzası: Yaponiyanın paytaxtı Tokioda "FedEx Express" şirkətinə məxsus karqo təyyarəsi (Flight 80) şiddətli külək səbəbindən eniş zolağında çırpılaraq alovlandı (2009).

Keçmiş və yeni Papaların tarixi görüşü: Katolik kilsəsinin tarixində ilk dəfə olaraq yeni seçilmiş Roma Papası Fransisk və istefa vermiş sabiq Papa XVI Benedikt rəsmən görüşərək dua etdilər (2013).

Peru prezidentinin korrupsiya istefası: Peruda prezident Pedro Pablo Kuçinski qlobal rüşvət qalmaqalında və səs alınmasında iştirak ittihamları ilə rəsmən istefa verdi (2018).

Suriya Demokratik Qüvvələrinin Bağuz zəfəri: Suriyada İraq və Şam İslam Dövləti (İŞİD) terror təşkilatının nəzarətində olan sonuncu böyük yaşayış məntəqəsi – Bağuz şəhəri rəsmən terrorçulardan təmizləndi (2019).

Süveyş kanalında Ever Given böhranı: Tayvanın nəhəng "Ever Given" konteyner gəmisi güclü qum fırtınası səbəbindən Misirin Süveyş kanalında saya oturaraq Asiya və Avropa arasındakı qlobal dəniz ticarətini iflic etdi (2021).

İsraildə dördüncü növbədənkənar seçkilər: İsrail dövlətində dərin siyasi böhran və hökumətin formalaşa bilməməsi səbəbindən iki il ərzində dördüncü dəfə parlament seçkiləri (Knesset) keçirildi (2021).

Kiyev ətrafında ağır döyüşlərin davamı: Rusiya-Ukrayna müharibəsi çərçivəsində Ukrayna hərbi qüvvələri paytaxt Kiyev şəhəri ətrafında irəliləyən Rusiya ordusunun cəbhə xəttini yararaq onları geri çəkilməyə məcbur etməyə başladı (2022).

Fransada pensiya islahatlarına qarşı tətillər: Fransa daxilində prezident Emmanuel Makronun pensiya yaşını artırmasına etiraz edən milyonlarla işçi, müəllim və nəqliyyat işçisi kütləvi ümummilli tətilə çıxdı (2023).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Süni İntellekt Qətnaməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası bəşəriyyət tarixində ilk dəfə olaraq Süni İntellektin təhlükəsiz inkişafını tənzimləyən qlobal qətnaməni yekdilliklə qəbul etdi (2024).

Rusiyada kütləvi tədbirlərin ləğvi: Rusiya Federasiyasının rəhbərliyi paytaxtda baş vermiş qanlı terror aktının ("Crocus City Hall" hücumunun) miqyasını nəzərə alaraq bütün ölkəboyu kütləvi və əyləncəli tədbirləri rəsmən ləğv etdi (2024).

Slovakiya prezident seçkilərinin ilk turu: Slovakiya Respublikasında qütbləşmiş siyasi mühitdə xalq yeni dövlət başçısını seçmək üçün prezident seçkilərinin rəsmi birinci turunda səs verdi (2024).

İspaniyada Telegram şəbəkəsinin bloklanması: İspaniya Ali Məhkəməsi müəllif hüquqlarının kütləvi şəkildə pozulması şikayətlərinə görə "Telegram" rəqəmsal şəbəkəsinin ölkə daxilində müvəqqəti bloklanması barədə qərar çıxardı (2024).

Seneqalda siyasi məhbusların azad edilməsi: Seneqalda keçiriləcək həlledici prezident seçkiləri ərəfəsində siyasi gərginliyi azaltmaq üçün həbsdə olan əsas müxalifət liderlərinin buraxılması prosesi rəsmən başa çatdı (2024).

Qəzzada xəstəxana əməliyyatları: İsrail hərbi qüvvələri Qəzza zolağında yerləşən Əl-Şəfa xəstəxanasında və onun ətrafında Həmas yaraqlılarına qarşı hərbi əməliyyatların aktiv şəkildə davam etdiyini açıqladı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Azərbaycan və Qazaxıstan diplomatik müzakirələri: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Bakıda Qazaxıstan hökumətinin xüsusi nümayəndə heyətini rəsmən qəbul edərək iqtisadi və nəqliyyat logistikası üzrə əməkdaşlıq perspektivlərini müzakirə etdi (2024).

Böyük Qayıdışın növbəti mərhələsi: Novruz bayramı tətilləri çərçivəsində işğaldan azad edilmiş Füzuli və Laçın şəhərlərinə məcburi köçkünlərin təhlükəsiz şəkildə köçürülməsini nəzərdə tutan "Böyük Qayıdış" proqramının yeni rəsmi mərhələsi uğurla icra edildi (2024).

Orta Dəhliz tranzit bəyanatı: Azərbaycan, Türkiyə və Qazaxıstan Respublikasının rəsmi nümayəndələri ortaq nəqliyyat və tranzit dəhlizinin rəqəmsallaşdırılması ilə bağlı birgə dövlətlərarası bəyanat imzaladılar (2024).

Hərbi Hava Qüvvələrinin ortaq təlimləri: Azərbaycan və Türkiyə Respublikasının Hərbi Hava Qüvvələri arasında "TurAz Qartalı" çərçivəsində həyata keçirilən birgə uçuş və müdafiə təlimlərinin rəsmən başa çatdığı elan olundu (2025).

İran-İsrail-ABŞ müharibəsi: Tramp İranın enerji obyektlərinə zərbələri 5 gün müddətinə təxirə saldı (2026).