BAKI,VOA
Tarix bu gün böyük imperatorların süqutuna, qanlı qətliamlara və Yaxın Şərqin xəritəsini dəyişən fəlakətli müharibələrin başlanğıcına şahidlik edib. 15 mart – qədim Roma diktatoru Yuli Sezarın Senatda sui-qəsdlə qətlə yetirildiyi (E.ə. 44) və Rusiya imperatoru II Nikolayın taxtdan rəsmən imtina edərək imperiyanın sonunu gətirdiyi (1917) tarixi gündür. Qlobal siyasət səhnəsində isə bu gün Yaxın Şərqi qan gölünə çevirən, milyonlarla insanın qaçqın düşməsinə səbəb olan Suriya vətəndaş müharibəsinin kütləvi etirazlarla başladığı (2011) və Yeni Zelandiyada terrorçunun iki məscidə hücum edərək 51 müsəlmanı qətlə yetirdiyi (2019) kədərli tarixdir. Qardaş Türkiyə tarixində isə 15 mart Osmanlı imperiyasının keçmiş sədrəzəmi Tələt Paşanın Berlində erməni terrorçu tərəfindən xaincəsinə şəhid edildiyi (1921) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu gün paytaxt Bakıda keçirilən Qlobal Forum çərçivəsində rəsmi diplomatik danışıqların aparıldığı və iqtisadi islahatların təsdiqləndiyi təqvimdir. İlk internet domeninin qeydiyyatından Mixail Qorbaçovun prezident seçilməsinə qədər – www.voa.az 15 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Yuli Sezarın qətli: Qədim Romanın qüdrətli diktatoru Yuli Sezar Roma Senatında Brut və Kassi də daxil olmaqla bir qrup senator tərəfindən bıçaqlanaraq qətlə yetirildi (E.ə. 44).
Odoakrın İtaliya kralı olması: German sərkərdəsi Odoakr Qərbi Roma imperiyasına son qoyduqdan sonra İtaliya kralı elan edildi (493).
Xristofor Kolumbun qayıdışı: Kəşfiyyatçı Xristofor Kolumb Amerika qitəsini kəşf etdiyi ilk tarixi səyahətindən sonra İspaniyaya geri döndü (1493).
Men ştatının yaranması: Amerika Birləşmiş Ştatları ərazisində Men (Maine) rəsmən ölkənin 23-cü ştatı kimi ittifaqa qəbul edildi (1820).
Macarıstan inqilabının başlanması: Avstriya imperiyasının zülmünə qarşı Pest şəhərində (indiki Budapeşt) kütləvi xalq qiyamı və inqilab başladı (1848).
Liverpul futbol klubunun yaranması: İngiltərənin və dünyanın ən nüfuzlu futbol komandalarından biri olan "Liverpool F.C." rəsmən təsis edildi (1892).
Rusiya imperatorunun taxtdan imtinası: Fevral inqilabının təzyiqi altında Rusiya çarı II Nikolay qardaşı Mixailin xeyrinə taxtdan rəsmən imtina etdi və Romanovlar sülaləsinin hakimiyyəti bitdi (1917).
Suriya Ərəb Krallığının elanı: Dəməşqdə toplanan ərəb millətçiləri Suriyanın müstəqilliyini elan edərək şahzadə Feysəli rəsmən kral seçdilər (1920).
Tələt Paşanın şəhid edilməsi: Osmanlı imperiyasının keçmiş sədrəzəmi Tələt Paşa Almaniyanın paytaxtı Berlində küçədə gedərkən Soqomon Teyliryan adlı erməni terrorçu tərəfindən xaincəsinə güllələnərək qətlə yetirildi (1921).
Misirdə krallıq elanı: Böyük Britaniyanın Misir üzərindəki protektoratını ləğv etməsindən sonra Sultan I Fuad özünü Misir kralı elan etdi (1922).
Leninin ağır xəstəliyi: Sovet Rusiyasının lideri Vladimir Lenin üçüncü insultdan sonra danışmaq qabiliyyətini tamamilə itirdi və dövlət idarəçiliyindən uzaqlaşdı (1923).
Yaponiyada kütləvi həbslər: Yaponiya imperiyasında "15 Mart İnsidenti" adlanan genişmiqyaslı polis əməliyyatı nəticəsində mindən çox sosialist və kommunist həbs edildi (1928).
Birja qiymətlərinin kəskin artımı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "Böyük Depressiya" zamanı elan edilən bank tətilindən sonra birjalar açılanda Dow Jones indeksi tarixinin ən böyük faiz artımını yaşadı (1933).
Səudiyyə Ərəbistanında neft kəşfiyyatı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Standard Oil" şirkəti Səudiyyə Ərəbistanı hökuməti ilə razılaşaraq ölkə ərazisində rəsmi neft axtarışlarına başladı (1933).
Çexoslovakiyanın Almaniya tərəfindən işğalı: Adolf Hitlerin rəhbərlik etdiyi Nasist ordusu Bohemiya və Moraviya ərazilərinə daxil olaraq Çexoslovakiyanın işğalını tamamladı (1939).
İran şahzadəsinin nikahı: İran şahzadəsi Məhəmməd Rza Pəhləvi ilə Misir kralının bacısı şahzadə Fövziyənin Qahirədə rəsmi nikah mərasimi keçirildi (1939).
Sovet İttifaqında qanlı edamlar: İosif Stalinin əmri ilə həyata keçirilən "Böyük Təmizləmə" çərçivəsində görkəmli bolşevik rəhbərlərindən Nikolay Buxarin edam edildi (1938).
Xarkovun üçüncü dəfə alınması: İkinci Dünya Müharibəsinin şiddətli döyüşləri zamanı Almaniya qüvvələri Xarkov şəhərini sovet ordusundan yenidən geri aldı (1943).
Kassino döyüşünün şiddətlənməsi: İtaliyada müttəfiq qüvvələr tərəfindən Monte-Kassino monastırına qarşı kütləvi bombardman və quru hücumu başladı (1944).
İran neftinin milliləşdirilməsi: İran parlamenti (Məclis) Baş nazir Məhəmməd Müsəddiqin təşəbbüsü ilə xarici şirkətlərin inhisarında olan ölkə neftinin rəsmən milliləşdirilməsi barədə qanun qəbul etdi (1951).
Amerika Birləşmiş Ştatlarında atom sınağı: Nevada ştatındakı sınaq poliqonunda binalar və əşyalar üzərində radiasiyanın təsirini yoxlamaq üçün böyük bir nüvə sınağı həyata keçirildi (1953).
Con Kennedinin istehlakçı hüquqları çıxışı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Con Kennedi Konqresdə tarixi bir çıxış edərək İstehlakçı Hüquqları Bəyannaməsini irəli sürdü (1962).
Ussuri çayında Sovet və Çin münaqişəsi: Damanski adası (Zhenbao) uğrunda Çin və Sovet İttifaqı sərhədçiləri arasında ikinci və ən qanlı hərbi toqquşma baş verdi (1969).
Braziliya prezidentinin andiçməsi: Hərbi diktatura dövründə general Ernesto Qeyzel Braziliyanın rəsmi prezidenti olaraq vəzifəsinin icrasına başladı (1974).
Livanın cənubunda gərginlik: İsrail hərbi qüvvələrinin "Litani" əməliyyatı çərçivəsində Livanın cənubuna doğru irəliləməsi rəsmən genişləndirildi (1978).
Braziliyada demokratiyaya qayıdış: Braziliyada 21 illik sərt hərbi diktaturadan sonra ilk mülki hökumət quruldu və demokratiyaya keçid rəsmiləşdi (1985).
İlk internet domeninin qeydiyyatı: Texnologiya tarixində inqilabi addım olaraq "symbolics.com" rəsmən dünyanın ilk qeydiyyata alınmış ".com" domeni oldu (1985).
Qəzzada gərginliyin artması: Birinci İntifada çərçivəsində Qəzza zolağında və İordan çayının qərb sahilində fələstinlilərlə İsrail hərbçiləri arasında toqquşmalar pik həddə çatdı (1988).
Mixail Qorbaçovun prezident seçilməsi: Sovet İttifaqı tarixində ilk və son dəfə olaraq Mixail Qorbaçov SSRİ Xalq Deputatları Qurultayı tərəfindən dövlət başçısı (Prezident) seçildi (1990).
İraqda Səddam Hüseynə qarşı üsyan: Körfəz müharibəsinin dərhal ardınca İraqın cənubunda və şimalında Səddam Hüseyn rejiminə qarşı kütləvi qiyamlar başladı (1991).
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Kamboca missiyası: Vətəndaş müharibəsindən sonra sülhü təmin etmək üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Sülhməramlı Qüvvələri Kambocaya rəsmən daxil oldu (1992).
Çeçenistanda birinci müharibənin gedişatı: Rusiya hərbi qüvvələri ağır itkilərdən sonra Qroznı şəhərini çeçen döyüşçülərindən tamamilə ələ keçirdiklərini rəsmən elan etdilər (1995).
Avropa Komissiyasının kütləvi istefası: Avropa Birliyinin icraedici orqanı olan Santer Komissiyası korrupsiya və maliyyə fırıldaqları iddialarına görə tam tərkibdə istefa verdi (1999).
Vnukovo hava yolları təyyarəsinin qaçırılması: Rusiyanın İstanbul-Moskva reysi ilə uçan sərnişin təyyarəsi çeçen yaraqlıları tərəfindən qaçırılaraq Səudiyyə Ərəbistanının Mədinə şəhərinə endirildi (2001).
Çin Xalq Respublikasında yeni lider: Çin Milli Xalq Konqresi rəsmi olaraq Hu Szintaonu ölkənin yeni prezidenti və mütləq rəhbəri olaraq təsdiqlədi (2003).
İspaniyada hökumət dəyişikliyi: Madriddəki dəhşətli qatar partlayışlarından cəmi üç gün sonra keçirilən seçkilərdə Xose Luis Rodriqes Sapateronun rəhbərlik etdiyi Sosialist Partiyası qələbə qazandı (2004).
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Şurasının yaradılması: Baş Assambleya köhnə komissiyanı ləğv edərək daha təsirli və yeni İnsan Hüquqları Şurasının yaradılması barədə qətnamə qəbul etdi (2006).
Suriya vətəndaş müharibəsinin başlaması: Suriyanın Dəra şəhərində onlarla gəncin həbsinə qarşı başlayan kütləvi xalq etirazları sürətlə bütün ölkəyə yayılaraq qanlı vətəndaş müharibəsinə çevrildi (2011).
Bəhreynə xarici hərbi müdaxilə: Bəhreyndə şiə əhalinin hökumətə qarşı başlatdığı kütləvi nümayişləri yatırmaq üçün Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri qüvvələri ölkəyə daxil oldu (2011).
Krım böhranında referendum hazırlığı: Rusiya tərəfindən işğal edilmiş Krımda Ukraynadan ayrılmaq barədə qanunsuz referendum ərəfəsində hərbi gərginlik ən yüksək həddə çatdı (2014).
Braziliyada kütləvi anti-hökumət nümayişləri: Braziliyada prezident Dilma Rusef hökumətinin korrupsiya qalmaqallarına qarşı milyonlarla insanın iştirakı ilə küçə etirazları başladı (2015).
Yəməndə vətəndaş müharibəsinin şiddətlənməsi: Yəməndə Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi koalisiya qüvvələri Husilərin mövqelərinə qarşı kütləvi hava zərbələrini artırdı (2016).
Cənubi Koreyada növbədənkənar seçki qərarı: Prezidentin rəsmən vəzifədən uzaqlaşdırılmasından sonra Cənubi Koreya parlamenti yeni dövlət başçısını seçmək üçün tarixləri təsdiqlədi (2017).
Slovakiya baş nazirinin istefası: Slovakiyada araşdırmaçı jurnalist Yan Kuçiakın öldürülməsindən sonra başlayan kütləvi siyasi böhran nəticəsində Baş nazir Robert Fitso istefa verdi (2018).
Yeni Zelandiyada Kraystçörç məscid qətliamı: Ağdərili irqçi və terrorçu Brenton Tarrant Kraystçörç şəhərindəki Əl-Nur və Linvud məscidlərinə cümə namazı zamanı silahlı hücum edərək 51 müsəlmanı qətlə yetirdi (2019).
İtaliyada koronavirus karantininin sərtləşdirilməsi: COVID-19 pandemiyasının Avropadakı mərkəzinə çevrilən İtaliya hökuməti ölkə üzrə bütün qeyri-vacib sənaye və ticarət obyektlərini bağlamaq barədə qərar verdi (2020).
Suriya müharibəsinin on illiyi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və beynəlxalq qurumlar Suriya vətəndaş müharibəsinin 10-cu ildönümündə ölkənin yarısının evsiz qaldığını və infrastrukturun tam məhv olduğunu elan etdi (2021).
Avropa İttifaqının Rusiyaya qarşı yeni sanksiyaları: Rusiya-Ukrayna müharibəsi səbəbindən Avropa İttifaqı Rusiyaya lüks malların ixracını və dəmir-polad idxalını qadağan edən dördüncü sanksiya paketini qəbul etdi (2022).
Hondurasın diplomatik qərarı: Mərkəzi Amerika dövləti olan Honduras Tayvanla onilliklər sürən diplomatik əlaqələri rəsmən kəsərək Çin Xalq Respublikası ilə əlaqələr qurduğunu elan etdi (2023).
Qəzzada humanitar yardımın dənizlə çatdırılması: Kiprdən yola düşən ilk beynəlxalq humanitar yardım gəmisi dəhşətli aclıq çəkən Qəzza sahillərinə rəsmən çatdı (2024).
Hindistanda vətəndaşlıq qanunu etirazları: Hindistan hökumətinin müsəlmanları istisna edən mübahisəli vətəndaşlıq qanununu (CAA) rəsmən tətbiq etməyə başlaması ölkədə kütləvi etirazlara səbəb oldu (2024).
Rusiya Federasiyasında prezident seçkilərinin başlanması: Vladimir Putinin rəqibsiz olduğu və beynəlxalq aləm tərəfindən ədalətliliyi şübhə altına alınan üçgünlük prezident seçkiləri prosesinə rəsmən start verildi (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
Qlobal Bakı Forumunun davamı: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin himayəsi altında keçirilən XI Qlobal Bakı Forumu çərçivəsində "COP29-a gedən yol" adlı rəsmi panel və iqlim müzakirələri uğurla baş tutdu (2024).
Avropa rəsmiləri ilə strateji görüş: Dövlət başçısı Qlobal Bakı Forumunda iştirak edən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Sivilizasiyalar İttifaqının Ali Nümayəndəsini və digər xarici diplomatları rəsmən qəbul etdi (2024).
Dövlət mükafatları və təltiflər: Azərbaycan mədəniyyətinin və elminin inkişafında xüsusi xidmətlərinə görə bir qrup ziyalıya dövlət tərəfindən fəxri adların verilməsi haqqında rəsmi sərəncam imzalandı (2025).
Qarabağda aqrar islahatlar: Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yazlıq əkin kampaniyasının başlanması və fermerlərə dövlət subsidiyalarının ödənilməsi barədə rəsmi qərarını icraya yönəltdi (2025).
Rəqəmsal iqtisadiyyat qərarı: Nazirlər Kabineti tərəfindən dövlət satınalmalarında və xidmətlərində tam rəqəmsallaşmanı təmin edən elektron hökumət protokollarının genişləndirilməsi qəbul edildi (2025).