BAKI,VOA
Tarix bu gün qanlı terror aktlarına, imperiyaları sarsıdan sui-qəsdlərə və kainatın sirlərinin kəşf olunduğu inqilabi anlara şahidlik edib. 13 mart – qardaş Türkiyənin paytaxtı Ankaranın mərkəzində, Kızılay meydanında minalanmış avtomobilin partladıldığı və 37 günahsız insanın şəhid olduğu (2016) qanlı gündür. Qlobal siyasət səhnəsində isə bu gün Rusiya imperatoru II Aleksandrın Sankt-Peterburqda sui-qəsdlə qətlə yetirildiyi (1881), Sovet İttifaqında qorxunc xəfiyyə təşkilatı olan Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin (KGB) rəsmən yaradıldığı (1954) və Adolf Hitlerin əmri ilə Avstriyanın Almaniyaya birləşdirildiyi (Anşlüs) (1938) tarixdir. Bəşəriyyətin elm tarixinə isə 13 mart astronom Vilyam Herşel tərəfindən Uran planetinin kəşf edilməsi (1781) və məşhur Plutonun tapılmasının elan edilməsi (1930) ilə həkk olunub. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu gün dövlət rəhbərliyinin Qlobal Bakı Forumu çərçivəsində dünya liderlərini bir araya gətirdiyi və yeni yaşıl enerji qərarlarını rəsmiləşdirdiyi bir təqvimdir. Bədr döyüşündən Roma Papası Fransiskin seçilməsinə qədər – www.voa.az 13 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.
Bədr döyüşü: Müsəlmanlarla Qüreyş qəbiləsi arasında baş verən və İslam tarixində həlledici qələbə sayılan ilk böyük silahlı toqquşma – Bədr döyüşü baş tutdu (624).
Uran planetinin kəşfi: Alman əsilli ingilis astronomu Vilyam Herşel teleskopla apardığı müşahidələr zamanı Uran planetini kəşf edərək Günəş sisteminin hüdudlarını genişləndirdi (1781).
İsveç kralının devrilməsi: İsveç kralı IV Qustav Adolf hərbi çevriliş nəticəsində taxtdan salındı və ailəsi ilə birlikdə sürgünə göndərildi (1809).
Mendelsonun konsertinin premyerası: Alman bəstəkarı Feliks Mendelsonun məşhur "E minor skripka konserti" ilk dəfə Leypsiq şəhərində ictimaiyyətə təqdim edildi (1845).
Vyana üsyanının başlanması: Avstriya imperiyasında fəhlələrin və tələbələrin iştirakı ilə mütləqiyyətə qarşı kütləvi Vyana inqilabı başladı (1848).
Rusiya imperatoru II Aleksandrın qətli: Rusiya imperiyasının təməllərini sarsıdan hadisədə "Narodnaya Volya" təşkilatının üzvləri imperator II Aleksandrı paytaxt Sankt-Peterburqda bomba ataraq qətlə yetirdilər (1881).
Xartumun mühasirəsi: Sudanda Mehdi ordusu Britaniya qüvvələrinin nəzarətində olan Xartum şəhərini mühasirəyə alaraq qanlı bir müharibənin əsasını qoydu (1884).
Blumfonteynin ələ keçirilməsi: İkinci Bur müharibəsində Britaniya imperiyası qüvvələri Oranj Azad Dövlətinin paytaxtı Blumfonteyn şəhərini işğal etdi (1900).
Kapp qiyamı: Almaniyanın paytaxtı Berlində Veymar Respublikasını devirmək məqsədilə hərbçilər və sağçı millətçilər tərəfindən "Kapp Putsch" adlı dövlət çevrilişi cəhdi baş verdi (1920).
Monqolustanın müstəqilliyi: Monqolustan Rusiya imperiyasının təsirindən çıxaraq baron Unqern fon Şternberqin hərbi dəstəyi ilə öz dövlət müstəqilliyini elan etdi (1921).
Sovet İttifaqı və Monqolustan sazişi: Sovet Rusiyası və Monqolustan arasında siyasi və hərbi əməkdaşlığı nəzərdə tutan rəsmi dostluq müqaviləsi imzalandı (1921).
Təkamül nəzəriyyəsinin qadağan edilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Tennessi ştatında dövlət məktəblərində insanın təkamül nəzəriyyəsinin tədrisini qadağan edən "Butler Aktı" rəsmən qəbul edildi (1925).
Plutonun kəşfinin elanı: Massaçusets ştatındakı rəsədxanada astronom Klayd Tombo tərəfindən Plutonun tapılması xəbəri bütün dünyaya rəsmən elan olundu (1930).
Almaniyada prezident seçkiləri: Almaniyada keçirilən prezident seçkilərinin ilk turunda Paul fon Hindenburq Adolf Hitleri məğlub etdi (1932).
Gebbelsin nazir təyin edilməsi: Adolf Hitler Yozef Gebbelsi Almaniyanın İctimai Maarifləndirmə və Təbliğat Naziri təyin edərək nasist təbliğat maşınını rəsmən işə saldı (1933).
Avstriyanın ilhaqının qanuniləşməsi: Nasist Almaniyası qüvvələri Avstriyaya daxil olduqdan bir gün sonra "Avstriyanın Alman imperiyasına birləşdirilməsi haqqında" (Anşlüs) qanun rəsmən qəbul edildi (1938).
İran və Misir xanədanlarının qohumluğu: İran şahzadəsi Məhəmməd Rza Pəhləvi ilə Misir kralının bacısı şahzadə Fövziyənin Qahirədə dəbdəbəli toy mərasimi keçirildi (1939).
Qış müharibəsinin başa çatması: Sovet İttifaqı və Finlandiya arasında imzalanmış sülh müqaviləsi rəsmən qüvvəyə mindi və qanlı Qış müharibəsi bitdi (1940).
Krakov gettosunun ləğvi: İkinci Dünya Müharibəsində Nasist SS qüvvələri Polşanın Krakov şəhərindəki yəhudi gettosunu tamamilə ləğv edərək minlərlə insanı ölüm düşərgələrinə göndərdi (1943).
Hitlerə qarşı sui-qəsd cəhdi: Alman zabiti Henniinq fon Treskov Adolf Hitlerin təyyarəsinə partlayıcı yerləşdirsə də, bomba işə düşmədi və sui-qəsd cəhdi iflasa uğradı (1943).
Dyenbyenfu döyüşü: Vyetmin qüvvələri Fransa müstəmləkə ordusuna qarşı Birinci Hind-Çin müharibəsinin taleyini həll edəcək Dyenbyenfu döyüşünə başladı (1954).
Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin yaradılması: Sovet İttifaqı daxilində və beynəlxalq arenada kəşfiyyat aparmaq məqsədilə rəsmən Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi (KGB) təsis edildi (1954).
Kubada prezident sarayına hücum: Kubalı tələbə inqilabçılar diktator Fulxensio Batistanı devirmək üçün Havanadakı prezident sarayına silahlı basqın etdilər (1957).
Kitti Cenovezenin qətli: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərində Kitti Cenovezenin onlarla şahidin gözü önündə öldürülməsi cəmiyyətdə "Şahid effekti" adlanan psixoloji terminin yaranmasına səbəb oldu (1964).
Apollon doqquz missiyasının qayıdışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının kosmik gəmisi "Apollo 9" Ay modulunun orbitdə sınaqlarını müvəffəqiyyətlə tamamlayaraq Yerə sağ-salamat qayıtdı (1969).
Qrenada inqilabı: Karib dənizində yerləşən Qrenada adasında Moris Bişopun rəhbərlik etdiyi solçu "Yeni Cəvahirat Hərəkatı" dövlət çevrilişi edərək hakimiyyəti ələ keçirdi (1979).
Avropa Valyuta Sisteminin tətbiqi: Avropa İqtisadi Birliyi ölkələri arasında valyuta məzənnələrinin sabitliyini təmin etmək üçün Avropa Valyuta Sistemi rəsmən qüvvəyə mindi (1979).
Seikan tunelinin açılışı: Yaponiyanın Honşu və Hokkaydo adalarını birləşdirən, dünyanın ən uzun və ən dərin sualtı dəmiryolu tuneli olan Seikan tuneli istifadəyə verildi (1988).
Maqnit fırtınasının fəsadları: Günəşdə baş verən güclü partlayış nəticəsində yaranan geomaqnit fırtınası Kanadanın Kvebek əyalətində elektrik enerjisi şəbəkəsini tamamilə sıradan çıxartdı (1989).
Exxon Valdez cəriməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Ədliyyə Departamenti "Exxon" neft şirkətinin ekoloji fəlakətə görə bir milyard dollar cərimə ödəməyə razılaşdığını elan etdi (1991).
Erzincan zəlzələsi: Türkiyənin şərqində, Erzincan vilayətində baş verən 6.8 bal gücündə dağıdıcı zəlzələ nəticəsində təxminən beş yüz insan həlak oldu, minlərlə bina dağıldı (1992).
Pravda qəzetinin fəaliyyətini dayandırması: Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının keçmiş rəsmi orqanı olan məşhur "Pravda" qəzeti maliyyə problemləri səbəbindən nəşrini müvəqqəti dayandırdı (1992).
Qarabağda diplomatik cəhdlər: Azərbaycan Respublikası müharibənin şiddətləndiyi bir vaxtda bir neçə ərəb dövləti (o cümlədən Liviya) ilə diplomatik əlaqələr quraraq beynəlxalq dəstək axtarışını genişləndirdi (1992).
Əsrin fırtınası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının şərq sahillərində "Əsrin fırtınası" adlandırılan nəhəng qar qasırğası başladı və üç yüzdən çox insanın ölümünə səbəb oldu (1993).
Danbleyn məktəb qətliamı: Şotlandiyanın Danbleyn şəhərindəki ibtidai məktəbə daxil olan silahlı şəxs on altı uşağı və bir müəllimi qətlə yetirdi, bu hadisə ölkədə silah qanunlarını kökündən dəyişdi (1996).
Feniks işıqları insidenti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Arizona ştatındakı Feniks şəhəri üzərində on minlərlə insanın şahid olduğu kütləvi "UFO" işıqları göründü (1997).
Teresa ananın varisi: Hindistanda "Xeyriyyəçilik Missionerləri" təşkilatı Tereza ananın səhhətinin pisləşməsindən sonra Rahibə Nirmalanı təşkilatın yeni rəhbəri seçdi (1997).
Bəhreyn və Qətər ərazi mübahisəsi: Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi Bəhreyn və Qətər arasında Hawar adaları uğrunda uzun illər davam edən ərazi mübahisəsini sülh yolu ilə həll edən qərar çıxardı (2001).
Ən qədim insan izləri: Məşhur "Nature" jurnalı Efiopiyada tapılan "Omo qalıqları"nın 195 min il yaşı olduğunu və müasir insanın ən qədim izləri sayıldığını rəsmən elan etdi (2003).
Yaponiya və Avstraliya təhlükəsizlik paktı: Yaponiya və Avstraliya İkinci Dünya Müharibəsindən bəri ilk dəfə olaraq ikitərəfli strateji təhlükəsizlik müqaviləsi imzaladılar (2007).
Qızılın tarixi qiymət rekordu: Qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənlik fonunda dünya bazarlarında qızılın bir unsiyasının qiyməti tarixində ilk dəfə olaraq min dollar həddini keçdi (2008).
Britannika Ensiklopediyasının çapı dayandı: Dünyanın ən qədim və nüfuzlu ensiklopediyası olan "Encyclopædia Britannica" 244 ildən sonra çap nəşrlərini rəsmən dayandıraraq rəqəmsal formata keçdiyini elan etdi (2012).
Papa Fransiskin seçilməsi: Vatikanda keçirilən Konklav nəticəsində Argentinalı kardinal Xorxe Mario Berqolyo katolik kilsəsinin 266-cı rəhbəri seçildi və Papa Fransisk adını götürdü (2013).
Ankara Kızılay terror aktı: Türkiyənin paytaxtı Ankaranın ən gediş-gəlişli mərkəzi olan Kızılay meydanında (Güvənpark yaxınlığında) PKK terrorçuları tərəfindən minalanmış avtomobil partladıldı, 37 vətəndaş şəhid oldu, onlarla insan yaralandı (2016).
Kot-d İvuar qətliamı: Qərbi Afrikada yerləşən Fil Dişi Sahili (Kot-d'İvuar) dövlətinin Qrand-Bassam kurort şəhərinə Əl-Qaidə terrorçularının etdiyi hücum nəticəsində 19 nəfər həlak oldu (2016).
Amerika Birləşmiş Ştatları Dövlət Katibinin qovulması: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Donald Tramp xarici işlər naziri (dövlət katibi) Reks Tillersonu vəzifəsindən qovaraq yerinə Mayk Pompeonu təyin etdi (2018).
Böyük Britaniyanın Brexit böhranı: Böyük Britaniyanın Baş naziri Tereza Meyin Avropa İttifaqından çıxışla bağlı (Brexit) hazırladığı müqavilə parlamenti tərəfindən ikinci dəfə böyük səs çoxluğu ilə rədd edildi (2019).
Breonna Teylorun ölümü: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kentukki ştatında polislərin reyd zamanı Breonna Teyloru evində qətlə yetirməsi ölkə daxilində kütləvi irqçilik əleyhinə etirazlara səbəb oldu (2020).
İranın Ərbilə raket hücumu: İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu İraqın şimalındakı Ərbil şəhərində yerləşən Amerika Birləşmiş Ştatları konsulluğunun yaxınlığına ballistik raket zərbələri endirdi (2022).
Silikon Vadisi Bankının çöküşünün fəsadları: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "Silicon Valley Bank"ın iflasından sonra qlobal səhm bazarlarında yaranan maliyyə böhranı Asiya və Avropa birjalarını vurdu (2023).
Avropa İttifaqı Süni İntellekt Qanunu: Avropa Parlamenti dünyada ilk dəfə olaraq süni intellekt sistemlərinin tənzimlənməsi, istifadəsi və məhdudlaşdırılması üzrə qanun layihəsini rəsmən təsdiqlədi (2024).
Qəzzada humanitar yardım paylanması: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının humanitar yardım agentlikləri Qəzza zolağının şimalında kütləvi aclıq riski ilə əlaqədar beynəlxalq qurumlardan təcili atəşkəs tələbini yenilədi (2024).
Haitidə keçid hökuməti qərarı: Haiti paytaxtında narkokartellərin qiyamından sonra Karib Hövzəsi Ölkələri Birliyi (CARICOM) ölkəni idarə edəcək yeni prezident şurasının yaradılması barədə razılığa gəldi (2024).
Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)
Qlobal Bakı Forumunun işə başlaması: Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakıda "Parçalanmış dünyanın bərpası" mövzusunda onlarla ölkənin sabiq və fəaliyyətdə olan dövlət başçılarının iştirak etdiyi Qlobal Bakı Forumu ənənəvi olaraq rəsmi iclaslarına başladı (2024).
Azərbaycan və Qazaxıstan enerji protokolu: Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin inkişafı çərçivəsində Azərbaycan və Qazaxıstan hökumətləri arasında karbohidrogen resurslarının nəqlinə dair yeni rəsmi protokol imzalandı (2024).
Qarabağda kənd təsərrüfatı texnologiyaları: Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi işğaldan azad edilmiş ərazilərdə ağıllı kənd və ağıllı ferma layihələrinin icra vəziyyəti barədə dövlət rəhbərliyinə rəsmi hesabat təqdim etdi (2025).
Səhiyyə sahəsində dövlət qərarı: İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi tərəfindən ölkə vətəndaşlarına göstərilən xidmətlər zərfinin genişləndirilməsi və yeni cərrahi əməliyyatların büdcəyə daxil edilməsi barədə rəsmi qərar qüvvəyə mindi (2025).