BAKI,AzerVoice
Yeni Əhdi-Cədidə görə, İsa Məsih eramızın təxminən 33-cü ilində Roma hakimiyyəti tərəfindən edam edilib. Mətnlərdə deyilir ki, o, üç gün məzarda qaldıqdan sonra möcüzəvi şəkildə dirilərək şagirdlərinə görünüb və daha sonra səmaya ucalıb. İsanın dirilməsi və ölüm üzərində qələbəsi xristianların hər il Pasxa bayramında qeyd etdikləri əsas hadisədir.
Lakin qədim dünyada ölüm və dirilmə motivi təkcə xristianlığa məxsus deyil. Şotlandiyalı antropoloq Ceyms Freyzer 1922-ci ildə nəşr etdirdiyi məşhur Qızıl Budaq adlı tədqiqatında müxtəlif sivilizasiyalarda ölən və yenidən həyata qayıdan tanrılar haqqında miflərin geniş yayıldığını izah edib.
Freyzerin fikrincə, qədim Yaxın Şərqdə – İncilin yazıldığı coğrafiyada – ilahi ölüm və dirilmə hekayələri birbaşa kənd təsərrüfatı dövrləri ilə bağlı idi. O hesab edirdi ki, erkən xristianlar Pasxa bayramının tarixini mövcud bütpərəst bahar festivalları ilə üst-üstə salmaq məqsədilə yaz mövsümünü seçiblər. Freyzer bu oxşarlıqları belə dəyərləndirirdi: “Xristian və bütpərəst bayramlar arasındakı uyğunluqlar o qədər çox və yaxındır ki, bunları təsadüf saymaq çətindir.”
Aşağıda Hindistandan Çinə, Mesopotamiyadan Skandinaviya və Mezoamerikaya qədər müxtəlif qədim mədəniyyətlərdə mövcud olan altı dirilmə hekayəsi təqdim olunur.
Tammuz – Mesopotamiyanın bahar tanrısı
Qədim aqrar cəmiyyətlərdə qışın sonu aclıq və çətinlik dövrünün bitməsi, yaz və yayın isə bolluq mövsümünün başlanğıcı idi. İlk kənd təsərrüfatı sivilizasiyalarından biri olan Mesopotamiyada insanlar bu dövrləri ilahi izahlarla əlaqələndirirdilər. Mesopotamiyanın böyük ana tanrıçası İştar təbiətin məhsuldarlığını və bərəkətini təcəssüm etdirirdi. Onun sevgilisi isə hər qış ölən və yeraltı aləmə enən gənc tanrı Tammuz idi. İlin altı ayı ərzində İştar sevgilisini xilas etmək üçün ölülər aləminə gedir, bu müddətdə yer üzündə məhsuldarlıq və həyat dayanırdı.
Hər yaz yeraltı aləmin sərt tanrıçası Tammuz və İştarın “Həyat Suyu” ilə dirilməsinə icazə verir, bununla da torpaq yenidən yaşıllaşırdı. Babil təqvimində bu hadisə Duuzu və ya “Tammuz” ayında – iyunun sonu və iyulun əvvəllərində qeyd olunurdu.
Bu motiv sonradan Frigiya mədəniyyətində Attis, Yunan mifologiyasında isə hər yaz yeraltı aləmdən qayıdan Persefon hekayələri ilə davam etdirildi.
Osiris – Misirdə ölüm və kənd təsərrüfatı tanrısı
Qədim Misir sivilizasiyası Nil çayının hər il yazda daşması ilə bağlı olan təbii dövrlərdən asılı idi. Misirlilər bu nizamlı dövrlərin kənd təsərrüfatı tanrısı Osiris tərəfindən idarə edildiyinə inanırdılar.
Misir mifologiyasına görə, Osiris həyat yoldaşı məhsuldarlıq tanrıçası İsis ilə birlikdə yer üzünü idarə edirdi. Lakin qardaşı Set tərəfindən aldadılıb öldürüldü və bədəni parçalara ayrıldı. İsis Osirisin bədənini yenidən birləşdirərək mumyalama mərasimlərini həyata keçirdi və onu yeraltı aləmin əbədi tanrısı kimi diriltdi.
Misir fironları da Osiris kimi ölümsüz olmağa ümid edir, buna görə mumyalanırdılar. Tutankhamon kimi hökmdarların məzarlarında Osirisin simasını əks etdirən maskalar tapılıb.
Hindistanda ölümü məğlub edən Savitri
Hind ənənəsində ölüm və dirilmə motivinin ən məşhur nümunələrindən biri Savitri əfsanəsidir. Savitri adlı ağıllı şahzadə sevdiyi gənc Satyavanla evlənir, lakin tanrılar onun bir il sonra öləcəyini xəbər verirlər.
Vədlənən gündə Satyavan vəfat edir, ölüm tanrısı Yamraj onun ruhunu aparır. Savitri Yamrajı izləyərək ondan ərinin ruhunu geri qaytarmasını istəyir. Hiyləgər şəkildə övlad sahibi olmaq arzusunu dilədikdə, Yamraj onu bu arzunu yalnız Satyavanla reallaşdıra biləcəyini anlayır və sözünə sadiq qalaraq Satyavanı dirildir.
Bodhidharma və tək ayaqqabı
Buddist ənənəyə görə, Buddizmi Çinə gətirən hindli müdrik Bodhidharma ölümündən sonra belə möcüzəvi hekayələrlə xatırlanır. Rəvayətə görə, onun məzarını açdıqda yalnız bir ayaqqabı tapılıb. Bu hekayə Bodhidharmanın müdrikliyinin ölümə qalib gəldiyini simvolizə edir.
Odin – özünü qurban verən tanrı
Skandinaviya mifologiyasında baş tanrı Odin bilik və sehr uğrunda özünü dünya ağacı Yggdrasildən asaraq doqquz gün əzab çəkir. Bu sınaqdan sonra runların sirrini öyrənir və əvvəlkindən daha güclü varlıq kimi “yenidən doğulur”.
Ketsalkoatl – Mezoamerikada dirilmə
Mezoamerikada Maya, Toltek və Astek mədəniyyətlərində ən böyük tanrılardan biri Ketsalkoatl idi. “Lələkli ilan” kimi tanınan bu tanrı aldadıldıqdan sonra özünü yandıraraq öldürür, lakin daha sonra dirilərək ölüm və yenidən doğuluş tanrısına çevrilir. O, həm də insanın yaradılması üçün yeraltı aləmə enən yaradıcı tanrı kimi təsvir olunur.
Bu hekayələr göstərir ki, ölüm və dirilmə motivi insanlığın ən qədim inanclarından biridir. Fərqli mədəniyyətlərdə müxtəlif formalarda ortaya çıxsa da, hamısında təbiətin yenilənməsi, həyatın davamlılığı və ölüm üzərində qələbə ideyası ön plandadır.