Müharibələr hər zaman eyni mənanı daşımır. Onlar bəzən gücün zirvə nöqtəsinin elanı, bəzən isə həmin gücün hüdudlarının erkən göstəricisidir. Bu iki məna arasında bir sual yaranır: Amerika və İran öz rollarını xilas etmək, yoxsa çöküşü dayandırmaq üçün son müharibələrini aparırlar?

Siena Universitetinin yanvar ayının sonunda keçirdiyi rəy sorğusu göstərib ki, 34 yaşlı demokrat mer Mamdani Nyu-York sakinlərinin 68%-nin dəstəyini qazanır. Qəzet bunu şərh edərək bildirib ki, bu göstərici Amerika Demokrat Partiyasının gələcək siması hesab edilən əvvəlki mer Erik Adamsın və ondan əvvəlki mer Maykl Blumberqin əldə etdiyi ən yüksək reytinqlərdən də yuxarıdır.

Regionda bir tərəfdən İran, digər tərəfdən isə Amerika Birləşmiş Ştatları və İsrail arasında görünməmiş bir müharibə yaşanarkən, dörd Körfəz ölkəsi – Qətər, Küveyt, Bəhreyn və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) illərdir mülki və ticari örtük altında "yatan" və müharibə zamanı hərəkətə keçməyə başlayan İranın "İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu" (SEPAH) və Livandakı "Hizbullah"a bağlı qrupların dağıdıldığını elan edirlər.

Bundan qırx il əvvəl Pol Kennedi “Böyük dövlətlərin yüksəlişi və tənəzzülü... 1500-cü ildən 2000-ci ilə qədər” adlı görkəmli kitabını nəşr etdirdi. O, bu kitabda imperiyaların yüksəliş və süqut səbəblərindən bəhs edərək xəbərdarlıq edirdi ki, hər hansı bir böyük güc öz resursları, imkanları və daxili məhsuldarlığı arasında tarazlıq yarada bilməsə, gec-tez tənəzzül mərhələsinə qədəm qoyacaqdır. Kitabda bəhs edilən qədim böyük dövlətlərdən asılı olmayaraq, biz XX əsrdə Osmanlı, Britaniya və Rusiya/Sovet imperiyalarının süqutunun, o cümlədən Almaniya və Yaponiya cəhdlərinin qırılmasının şahidi olduq.

Siyasətdə, tarixdə olduğu kimi, simalar asanlıqla yox olmur. Ali rəhbər Əli Xameneinin fiziki yoxluğu onun onilliklər ərzində formalaşdırdığı siyasi və ideoloji irsin dərhal silinməsi demək deyil. Bu irs İran sisteminin strukturunda, eləcə də rejimin daxili və xarici siyasətində yaşamağa davam edir. Hazırda bu kölgənin altında atasının varisi kimi Müctəba Xamenei boy göstərir.

Amerika Birləşmiş Ştatları və İran, 1979-cu ildə ABŞ tərəfindən dəstəklənən şahın devrilməsi və İranın teokratiyaya çevrilməsi ilə nəticələnən İran İslam İnqilabına qədər yaxın müttəfiq olublar. İran rejimi ABŞ-ı "Böyük Şeytan" adlandırıb və iki xalq amansız düşmənə çevrilib; Prezident Corc Buş 2002-ci ildəki məşhur çıxışında İranı "şər oxu"na daxil edib.

Hazırda davam edən genişmiqyaslı ABŞ-İsrail-İran müharibəsinin nəticələri ilə bağlı suallara cavab vermək asan deyil. İranın itkiləri hər keçən gün artır və Tehran rejiminin dözümlülük qabiliyyəti ciddi sınaq qarşısındadır. Müharibənin bu və ya növbəti mərhələsində nələrin baş verəcəyi isə rejimin daxili birliyini nə dərəcədə qoruya biləcəyindən asılıdır.

ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı hərbi əməliyyatlardan iki həftə keçməsinə baxmayaraq, əldə olunan nəticələr müharibənin əsas strateji hədəflərinə çatmaqda çətinlik çəkdiyini göstərir. Genişmiqyaslı hava zərbələrinə rəğmən, Tehran rejimi hələ də ayaqdadır və bölgədəki hərbi gərginlik daha da mürəkkəbləşir.

ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı hərbi əməliyyatlar Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (KƏŞ) ölkələrini müasir tarixlərinin ən həssas geosiyasi sınağı ilə üz-üzə qoyub. Hazırda davam edən "Dördüncü Körfəz müharibəsi" sadəcə növbəti gərginlik mərhələsi deyil, həm də mövcud regional təhlükəsizlik strukturunu kökündən sarsıdan bir prosesdir.

2003-cü il martın 19-da ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya qüvvələrinin İraqa hərbi müdaxiləsindən iki onillik keçməsinə baxmayaraq, müharibənin siyasi, təhlükəsizlik və humanitar nəticələri bu gün də İraq və bütövlükdə Yaxın Şərq üçün ciddi təsir mənbəyi olaraq qalır. Müharibə beynəlxalq sistemdə legitimlik, kəşfiyyatın rolu və müharibədən sonrakı idarəetmə modelləri baxımından ən mübahisəli nümunələrdən biri kimi qiymətləndirilir.

“Müharibənin gedişatı ABŞ və İsrailin istədiyi kimi getmir. Böyük ehtimalla, bu müharibə bir müddət də davam edəcək”. “Fevralın 28-də İrana qarşı başladılan hücum əməliyyatları nə ABŞ, nə də İsrailin gözləndiyi kimi getmir. İsrail gözləyirdi ki, İrana qarşı müharibə başlayan kimi ölkəni kütləvi etirazlar bürüyəcək və nəticə etibarı ilə rejim çökəcək. Bu baş vermədi. Burada digər önəmli məqam isə Trampın bazar günü verdiyi açıqlamalardır. Tramp qeyd edib ki, ABŞ NATO-da müttəfiqlərini 40 il bəsləyib və onlara hər cür dəstək verib, amma müttəfiqlər bu müharibədə ABŞ-ı yalnız buraxdı.

ABŞ və İran arasındakı hərbi qarşıdurma, hərbi əməliyyatların davam etməsi və qarşılıqlı eskalasiya əlamətlərinin artması ilə daha mürəkkəb bir mərhələyə qədəm qoyur. Hazırda müharibənin sonu və ya yaxın siyasi həllin cizgiləri barədə aydın bir baxış mövcud deyil. Müşahidəçilər hesab edirlər ki, təzyiq strategiyası kimi başlayan bu zərbələr, Yaxın Şərqin son onilliklərdə şahidi olduğu uzunmüddətli müharibələrə çevrilə bilər. Keçmiş təcrübələr göstərir ki, dəqiq hədəfləri və ya aydın çıxış planları olmadan başlayan müharibələr tez-tez bitirilməsi çətin olan açıq münaqişələrə çevrilir.