Azər Hüseynov Tarixçi, İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Eyni Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti
Artıq bir ildən çoxdur ki, Qəzzada bir insanlıq dramı
yaşanmaqdadır. Bu insanlıq dramının yaşanması yalnız HƏMAS-ın 7
oktyabr 2023-cü ildə başladığı Əqsa Tufanı iləmi bağlıdır? Yoxsa bu
tarixi bir prosesin nəticəsidirmi?
Əslində, məsələnin kökləri Balfur doktrinasına, Osmanlının
süqutuna, Avropada sionist təşkilatlarının qurultaylarına,
ərəblərin bir qsiminin ingilis və fransızlara aldanmasına qədər
gedib çıxır. Bu yazıda məqsəd tarixi arxa planı təhlil etmək
deyildir. Hazırda bölgədə aparıcı oyunçuları, onların gücünü,
imkanlarını analiz etməkdir.
Məlumdur ki, bğlgədə ərəb dövlətləri mövcuddur. Onların bir çoxu
Osmanlının dağılmasından sonra yaranmışdır. Məhz buna görə də
ingilis, fransız və Amerikalıların, eləcə də daha sonra rusların və
çinlilərin qurduğu qlobal sistemin iştirakçılarıdır.
BMT-nin yaranmasınan sonra formalaşmış beynəlxalq hüquqi sistmi
qəbul etmiş oyunçulardır. Bir çoxu monarxiyadır və monarx ailələri
beynəlxalq maliyyə və iqtisadi nəhənglərlə tərəfdaşdırlar. Ərəb
dövlətləri içərisində ən potnsiallı olan üç dövlət bu ün daxili
problemlər səbəbi ilə çətin dönəmlər yaşayır, deyə bilərik.
Bunlar Suriya, İraq və Misirdir. Təbii ki, Misirin durumu daha
yaxşıdır. Ərəblərin dövlətləti 1948-1973-cü illərdə İsraillə olan
mühribələrin əksəriyətində məğlub olmuşlar. Ərəbləri bir də
assimetrik oyunçular, hərbiləşmiş təşkilatlar təmsil edir.
Bunlar bəzi dövlətlər üçün terrorçudurlar. Bunlar kimdir? HƏMAS,
Hizbullah, Husilər və sair. İlk ikisi ərəb dövlətlərindən fərqli
olaarq beynəlxalq hüquqi sistem daxilində xüsusi öhdəliyə malik
deyillər.
Ərəb dövlətlərindən fərqli olaraq 1983, 1987-1993, 2006, 2009-2014
və 2023-dən bu yana İsraillə müharibədə qeyri ənənəvi döyüş
takstikası ilə İsrailə ciddi problemlər yaranmasına səbəb olublar.
Onlar həm də İranla sıx əməkdaşlığa malikdirlər. İran da bölgədə
həm onlarla əlaqəsi vardır, həm də yüzə yaxın proksi qüvvələrlə
təmsil olunur.
Ərəblərin qeyri-dövlət aktorlarından HƏMAS-ın hərbi qanadı daha çox
İrana meyillidir, siyasi qanadı isə Türkiyəyə. Türkiyə də bölgənin
tarixi oyunçusudur. Onun Suriya, Liviya və İraqda hərbi iştirakı
vardır. Amma Türkiyənin xarici siyasəti çox dəyişkəndir. Ona görə
də, regionda İrandan fərqli olaraq uzun müddət sabit qala bilmir.
Regionda bir də amerikalılar vardır. 1948-ci ildən sonra Yaxın
Şərqin əksər hissəsindən ingilis və fransızları sıxışdırıb
çıxarmış, İsrailin başlıca müttəfiqi. Güclü iqtisadiyyatları və
orduları ilə.
Bölgədə qismən ruslar da vardır. Suriyada və digər yerlərdə hərbi
iştirakla. Təbii ki, bğölgədə bir də İsrail vardır. Güclü bir hərbi
potensialı olan, beynəlxalq maliyyə sistemində dayaqları olan, ərəb
dövlətlərinin bir çoxundan hədəf və strategiyası daha konkret olan
İsrail. Əslində, İsrail dövlət beyninin cidiyə aldığı rəqib və
düşmən bildiyi Türkiyə və İran vardır.
Rusiya ilə münasibətlər oynaq və dəyişkəndir. Bir də İsrail
assimetrik oyunçuları ciddiyə alır. Çünki assimetrik oyunçuların
beynəlxalq hüquq qarşısında öhədəlikləri yoxdur. Onların yalnız
siyasi və ideoloji hədəfləri var. Və siyasi rəğbətli kütlələr
qarşısında öhdəlikləri. İndi sual budur ki, bunu bu şəkildə bir
çoxumuz biliikmi? Yaxın Şərqdə yeni düzənin formalaşmasında
assimetrik oyunçularının rolundan xəbərdarıqmı? Ərəb dedikdə bir
çox analitiklər XX əsr ərəb düşüncə oyanışından xəbərdar belə
deyillər. Bir də Yaxın Şərqi bilmək və anlamaq mütləq dini biliklər
tələb edir. İstər xrsityanlıq, istər yəhudilik, istərsə də İslamla
bağlı olaraq. Çünki Qüds, Yaxın Şərq həm də dünyanın ezioterik
mərkəzidir.
Bu haqda daha sonra…