BAKI,AzerVoice
Şeyx Qəzal Qəzal açıq şəkildə məzhəbçiliyi tənqid etsə də, eyni zamanda onun üzərində mövqe tutur. O, mərkəzsiz (desentral) dövlət modelini müdafiə edir, ən optimal həll yolunun dünyəvilik (sekulyarizm) olduğunu bildirir və Suriyanın yeni hökumətini “tam inteqrasiya olunmuş terror sistemi” kimi xarakterizə edir. Bununla yanaşı, çıxışlarında “ələvi qanı” kimi ifadələrdən istifadə edir, bildirir ki, Əli ibn Əbu Talib olmasaydı, İslam mövcud olmazdı və Suriyanın sahil bölgəsində yaşayan insanları hökumətə qarşı meydanlarda etiraz aksiyalarına çağırır.
Onun bu çağırışları 2024-cü ilin noyabrında və 2025-ci ilin dekabrında müəyyən dairələrdə ciddi rezonans doğurdu və nəticədə xaos yaranaraq ölən və yaralananların olduğu hadisələr baş verdi. Son dövrlərdə isə iş adamı Rami Məxluf video müraciətlə Qəzal Qəzalə hücum edərək onu ələviləri təhrik etməkdən çəkinməyə çağırdı və atasına, qardaşına verdiyi “dəstəyi” xatırlatdı.
Qəzal Qəzal 1962-ci ildə Laziqiyə vilayətinin Həffə qəsəbəsində anadan olub. O, tanınmış ələvi din xadimi Vəhb Qəzalın oğludur. Orta təhsilini Laziqiyədə başa vurduqdan sonra Dəməşq Universitetinin Şəriət fakültəsində təhsil alıb. 1988-ci ildə Londonda yerləşən Beynəlxalq İslam Elmləri Universitetində oxuyub, daha sonra Laziqiyədə qayıdaraq Məhəmməd əl-Baqir məscidində imam, xətib və müəllim kimi fəaliyyət göstərib, sonradan şəhərin müftisi olub. O, “Qurani-Kərim və Sünnədə insan qəlbi” və “Qurani-Kərim və Sünnədə bilik vasitələri” adlı kitabların müəllifidir.
Qəzal Qəzal Hafiz Əsəd və sonradan Bəşər Əsəd dönəmində bir neçə dəfə hakimiyyət dairələrinə yaxınlaşmağa çalışsa da, uğur qazana bilmədi. Əsəd ailəsi dini-strateji baxımdan əsas diqqəti sünni din xadimlərinin önə çıxarılmasına yönəltmiş, ələvi icmasının isə onsuz da rejimin təbii dayağı olduğunu düşünmüşdülər. 2000-ci ildə Hafiz Əsədin dəfni zamanı Qəzal Qəzalın sünni alim Məhəmməd Səid Ramazan əl-Butinin cənazə namazı qıldırmasına etiraz etməsi onun Bəşər Əsədin etimadını qazanmasına ciddi zərbə vurdu.
2005-ci ildə Əhməd Həsunun Suriyanın müftisi təyin olunmasından sonra Qəzal ona yaxınlaşmağa cəhd etdi, lakin Həsun onun irəliləməsinə imkan vermədi. Beləliklə, Qəzalın təsiri uzun illər əsasən öz məzhəbi və dar çevrəsi ilə məhdud qaldı.
2024-cü ilin 8 dekabrında Bəşər Əsədin ölkəni tərk etməsi və əvvəlki rejimin süqutundan sonra Qəzal Qəzalın səsi daha aydın eşidilməyə başladı. O, bir tərəfdən Əhməd Şaranın hökumətini tənqid edir, digər tərəfdən qismən qəbul edirmiş kimi çıxışlar edirdi. 2025-ci ilin fevralında “Suriyada və mühacirətdə Ali Ələvi İslam Şurası” yaradıldı və Qəzal onun sədri təyin edildi. Bu andan etibarən o, xüsusilə 2025-ci ilin martında sahil bölgəsində baş verən və yüzlərlə insanın həlak olduğu qanlı hadisələrdən sonra ən təsirli fiqurlardan birinə çevrildi.
Şura iki əsas strukturdan ibarətdir:
– Dini Şura – Qəzal Qəzalın rəhbərliyi altında 130 şeyxdən ibarətdir (Laziqiyə, Hum, Tartus, Həma, Dəməşq və Dəməşq ərtafı).
– İcraedici Şura – siyasi, iqtisadi, hüquqi, media, humanitar və koordinasiya ofislərini əhatə edir.
Mart hadisələrindən sonra Qəzal açıq şəkildə ələvilər üçün beynəlxalq müdaxilə çağırışları etməyə başladı, hadisələrin araşdırılması üzrə yaradılan rəsmi komissiyanı rədd etdi və silahların hökumətə təhvil verilməsini “səhv” adlandırdı. Bu, bir çoxları tərəfindən yenidən silahlanmaya dolayısı çağırış kimi qiymətləndirildi.
2025-ci ilin iyulunda yayımlanan video çıxışında o, Suriya hökumətini “qan tökməyi müqəddəsləşdirən terror sistemi” adlandırdı. Avqust ayında isə SDQ-nin təşkil etdiyi “komponentlərin birliyi” konfransında iştirak edərək dünyəvi, plüralist və federativ dövlət modelini müdafiə etdi.
Qəzal Qəzal noyabr və dekabr aylarında sahil bölgəsində kütləvi etirazlara çağırış etdi. 28 dekabr çağırışı isə qanlı toqquşmalarla nəticələndi – Laziqiyə və Cəblədə təhlükəsizlik qüvvələrinə hücumlar oldu, ölən və yaralananlar qeydə alındı. Hərçənd təhlükəsizlik qüvvələri vəziyyəti nəzarət altına alsa da, sosial gərginlik dərinləşdi.
Hazırda Qəzal Qəzalın harada olduğu məlum deyil. Müxtəlif mənbələr onun Qamışlıda və ya artıq Suriyanı tərk etdiyini bildirir. Eyni zamanda, keçmiş rejim tərəfdarlarının və İran–Hizbullah media şəbəkəsinin onun ritorikasından istifadə edərək mövcud hökuməti gözdən salmağa çalışdığı qeyd olunur.
Bugünkü Suriya bir neçə paralel narrativin toqquşduğu ölkədir: sahil bölgəsində dini ritorika, SDQ-nin öncüllük etdiyi etnik–siyasi xətt və hökumətin dövlətçi narrativi. Bu fonda, silahlanma, sosial parçalanma və zəif təhlükəsizlik institutları potensial partlayış riskini artırır.