BAKI,VOA
Əsl adı Məhəmməd Cəlaləddin olan böyük mütəfəkkir tarix boyunca "Xudavəndiyar", "Sultanul-Aşiqin" (aşiqlər sultanı) və "Sultanul-Muhibbin" (sevgililər sultanı) ləqəbləri ilə tanınmışdır. Ona "Sahibimiz" və ya "Ağa" mənasına gələn "Mövlana" ləqəbi gənc yaşlarında Konyada dərs deməyə başladığı zaman Şeyx Sədrəddin Konyəvi tərəfindən verilmişdir. "Rumi" ləqəbi isə Anadoluya (o vaxtlar "Diyari-Rum" adlanırdı) yerləşib orada yaşadığı üçün onun adına əlavə olunmuşdur.
Mövlana Cəlaləddin Rumi (1207–1273) İranın Xorasan vilayətinin Bəlx şəhərində (indiki Əfqanıstan ərazisi) anadan olmuşdur.
Təsəvvüf dünyasının zirvəsi və elmi nüfuzu
Müsəlman dünyasının çoxsaylı alimləri Mövlananın İslam tarixinin ən böyük ədibi olmasında həmfikirdirlər. Lakin o, yalnız bir ədib deyildi. Şərqşünas Aryanpur onu "uca sufi", Şimmel "ehtiraslı aşiq", İdris Şah isə "təsəvvüf ustadlarının ən üst mərtəbəsindəki şəxsiyyət" kimi dəyərləndirir. Hətta sərt tənqidləri ilə tanınan Samuel Conson onun haqqında: "Vəhdət səyahətindəki sirləri ortaya çıxarmış, əzəli və əbədi həqiqət yolunun əsrarını ifşa etmişdir", - ifadəsini işlətmişdir.
Mövlananın əsərləri yüz il ərzində dünyanın ən uzaq nöqtələrinə qədər yayılmış, ingilis ədəbiyyatının banilərindən sayılan Çoser də öz əsərlərində bu mövzulara toxunmuşdur. Onun məşhur "Məsnəvi" əsəri təsəvvüfün qazandığı ən böyük uğur hesab olunur.
Mövlana əsərlərində sevgini, həyatın və dünyanın möcüzələrini, baharı, ney səsini, gün işığını və insanın mənəvi ucalığını tərənnüm etmişdir. O, o günə qədər deyilməmiş orijinal fikirlər irəli sürmüşdür.
Bəlxdən Konyaya uzanan mühacirət yolu
Mövlana bütünlüklə bir xalqın və mədəniyyətin monqollar tərəfindən məhv edildiyi dövrdə yaşamışdır. Buna baxmayaraq, Quran və İslam elmlərini dərindən öyrənmişdir. Atası Bəhaəddin Vələd, həmçinin Xəllac, Sənai və Əttar kimi böyük mutəfəkkirlərin əsərlərini mütaliə edərək təcrübə qazanmışdır.
Monqol işğalları zamanı ailəsi Bəlxdən köçmək məcburiyyətində qalmışdır. Onlar Nişapur, Bağdad və Məkkəyə səyahət etmiş, həccdən sonra Dəməşqə, nəhayət Türkiyənin Konya şəhərinə gələrək orada məskunlaşmışlar.
Şəms Təbrizi ilə qarşılaşma və mənəvi çevriliş
Mövlananın həyatında ən böyük iz qoyan şəxs Şəms Təbrizi olmuşdur. Konyalıların rəftarını qəribə və bəzən mənfi qarşıladıqları Şəms, Mövlanaya kainatın gizli tərəflərini göstərmiş və onun mənəvi mərtəbələrə ucalmasını təmin etmişdir.
Mövlana müəlliminə yazdığı mədhiyyələrdə məhz Şəms Təbrizidən ilham aldığını açıq bildirmişdir. Şərqşünas Xocsona görə, Mövlana Şəmsə olan bağlılığında Tanrıya məhəbbətin nümunəsini və həyatın mənasını tapmışdır.
"Məsnəvi": Mistik estetika və fəlsəfi hekayələr
Mövlananın ən zəngin əsəri olan "Məsnəvi"də sudakı qamışın səsinə bənzər bir ritm və iç-içə keçmiş hekayələr mövcuddur. Xocson Mövlana yaradıcılığını üçmərhələli metod adlandırır: "hekayə, əxlaq və metafizika". Mövlana eyni zamanda şair, hekayəçi, tərbiyəçi və filosofdur.
"Məsnəvi"dəki hekayələr həm əyləndirici, həm də tərbiyəvi xarakter daşıyır. Məsələn, xəlifə Müaviyə ilə Şeytanın dialoqu mistik estetikaya mükəmməl nümunədir. Şeytan xəlifəni sübh namazına oyandırır. Müaviyə şübhələnib bunun səbəbini soruşduqda, Şeytan etiraf edir ki, xəlifə namazı qaçırsa, duyacağı peşmanlıq və edəcəyi tövbə ona namazın savabından daha çox savab qazandıracaqdı.
"Məsnəvi" fərdin mürəkkəb mənəvi vəziyyətinə xitab edir. Qəhrəmanlar bir tərəfdən öz nəfsləri, digər tərəfdən isə kainatla mübarizə aparırlar. İdris Şaha görə, bu əsər təsəvvüf yolunda olanlar üçün qiymətsiz xəzinədir, çünki sufiliyin kamil insan yaratma prosesini göstərir.
Yağış suyu aparan bədəvinin hekayəti
Mövlana dərk etmək və səbr mövzusunu izah etmək üçün "Məsnəvi"nin bir çox yerində incə timsallardan istifadə edir. Birinci cilddə yer alan hekayədə quraq ərazidə yaşayan bir bədəvi həyat yoldaşının təkidi ilə Bağdad xəlifəsinin yanına kömək almağa gedir. Hədiyyə etməyə heç nəyi olmadığı üçün yoldaşı ona xüsusi yığdıqları şirin yağış suyunu tulumda aparmağı məsləhət görür.
Bədəvi Bağdada çatdıqda şəhərin dəbdəbəsini və saraydakı zəngin hədiyyələri görüb təəccüblənir. Keşikçilər onun sadə hədiyyəsinə gülümsəsələr də, onu xəlifəyə təqdim edirlər. Xəlifə isə böyük səxavət göstərərək bədəvinin su qabını qızılla doldurur və onu Dəclə çayı boyunca qayıqla evinə yola salır.
Bədəvi Dəclənin əzəmətini gördükdə öz kiçik hədiyyəsinin əvəzində bir çayı onun sərəncamına verən xəlifənin lütfü qarşısında heyran qalır. Mövlana bu hekayə ilə insanın kasıblığa səbr etməsini və Yaradanın nemətlərini anlamasını vurğulayır. A. Y. Arberri nəticəni Mövlananın bu sözləri ilə ifadə edir: "Bilməlisən ki, ey oğul, dünya hikmət və gözəlliyi ilə ağzına qədər dolu bir sürahidən badəyə tökülən bir damladır".