BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
ABŞ ilə İran arasında davam edən müharibə qlobal güc balansında ciddi dəyişikliklərə səbəb olaraq Vaşinqtonun beynəlxalq nüfuzunun zəifləməsi və müttəfiqlər sistemində çatların yaranması ilə nəticələnir.
Beynəlxalq müşahidəçilərin qiymətləndirmələrinə əsasən, Donald Trump administrasiyasının ikinci dövründə tətbiq etdiyi sərt iqtisadi və hərbi strategiyalar ABŞ-nin ənənəvi müttəfiqləri ilə münasibətlərində etimad böhranını dərinləşdirib. ABŞ-ın hərbi əməliyyatları və xüsusilə İranla müharibə fonunda qərarların koordinasiyasız qəbul edilməsi Avropa və Asiya ölkələrində narahatlıq yaradıb.
Müharibənin ən mühüm təsirlərindən biri enerji sektorunda müşahidə olunur. Hörmüz boğazı üzərindən daşımaların məhdudlaşması və Yaxın Şərqdə enerji infrastrukturlarına hücumlar qlobal bazarlarda qeyri-sabitliyə səbəb olub. Qısa müddətdə ABŞ enerji ixracatçısı kimi üstün mövqe qazansa da, uzunmüddətli perspektivdə bu üstünlük davamlı sayılmır.
Asiya ölkələri enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bərpa olunan enerji və nüvə enerjisinə keçidi sürətləndirir. Avropa isə enerji asılılığını azaltmaq məqsədilə alternativ mənbələrə və elektrik nəqliyyatına yönəlir. Bu transformasiya isə Çin üçün strateji üstünlüklər yaradır, çünki Çin günəş panelləri, batareyalar və nadir metallarla qlobal bazarda dominant mövqedədir.
Hərbi-siyasi müstəvidə ABŞ-nin ənənəvi müttəfiqləri ilə münasibətlərində ciddi dəyişikliklər müşahidə olunur. Əvvəlki regional münaqişələrdə Vaşinqton müttəfiqləri ətrafında birləşdirə bilirdisə, bu dəfə NATO daxilində belə koordinasiya zəifləyib.
Avropa ölkələri, xüsusilə Fransa və Böyük Britaniya, ABŞ-dan asılı olmadan təhlükəsizlik mexanizmləri üzərində işləməyə başlayıb. Avropa İttifaqı isə kollektiv müdafiə mexanizmlərini gücləndirməyi nəzərdən keçirir. Bu proses ABŞ-ın təhlükəsizlik təminatçısı rolunun tədricən zəiflədiyini göstərir.
Buna baxmayaraq, ABŞ hərbi gücü hələ də kritik əhəmiyyət daşıyır. ABŞ-ın Filippin və digər müttəfiqlərlə keçirdiyi hərbi təlimlər Çinə qarşı güc nümayişi kimi qiymətləndirilir.
Diplomatik sahədə ABŞ-ın qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri artan anti-Amerika narrativləridir. ABŞ Dövlət Departamentinin daxili sənədləri bu tendensiyanın gücləndiyini göstərir. Rəqib güclər, xüsusilə Çin, bu boşluqdan istifadə edərək öz təsir dairəsini genişləndirir.
Eyni zamanda, Vaşinqtonun Qəzza ilə bağlı təşəbbüsləri Avropa tərəfindən soyuq qarşılanıb. Bu isə ABŞ-ın beynəlxalq təşəbbüslərinin legitimliyinə dair suallar doğurur.
ABŞ rəsmiləri isə bu siyasətin uzunmüddətli təhlükəsizlik məqsədlərinə xidmət etdiyini bildirir. Vaşinqtonun arqumentinə görə, İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısının alınması qlobal təhlükəsizlik üçün prioritetdir.
Yeni geosiyasi reallıq
Mövcud vəziyyət göstərir ki, İranla müharibə təkcə regional qarşıdurma deyil, həm də qlobal güc balansının yenidən formalaşması prosesinin katalizatorudur. ABŞ-ın ənənəvi liderlik modeli sarsılır, çoxqütblü dünya nizamı isə daha aydın konturlar almağa başlayır.
Bu kontekstdə əsas sual belədir: ABŞ bu transformasiyaya uyğunlaşaraq liderliyini bərpa edə biləcək, yoxsa yeni güc mərkəzlərinin yüksəlişi qarşısında geri çəkiləcək?