BAKI,AzerVoice Azərbaycan İslam ensiklopediyası
Əvvəlcə qeyd edək ki, Hz. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) Çin ölkəsinə elçi göndərdiyinə dair etibarlı bir rəvayət mövcud deyil. Bu cür məlumatların Hz. Osman (r.a.) dövrünə aid olması ehtimal edilir. İslamdan əvvəlki dövrdə ərəblərlə çinlilər arasında ticarət mərkəzli münasibətlərin mövcud olduğu bilinsə də, İslam mənbələri bu əlaqələrin Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) dövründə rəsmi səviyyəyə çatmadığını göstərir. Belə ki, Hz. Peyğəmbər müsəlmanlarla müşriklər arasında imzalanmış Hudeybiyə müqaviləsindən sonra, hicrətin altıncı ilinə, yəni miladi 628-ci ilə təsadüf edən dövrdə Bizans, Misir, Şam və Sasani İmperiyası başda olmaqla, qonşu və yaxın səkkiz ölkənin hökmdar və rəhbərlərinə İslama dəvət məqsədilə elçilər göndərmişdir.
Elçi göndərilən ölkələr sırasında İslam mənbələrində Çin qeyd olunmasa da, xüsusilə Çin müsəlmanları tərəfindən aparılan araşdırmalarda, Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) dövründə Səd ibn Əbi Vəqqasın (r.a.) rəhbərliyi ilə Çinə elçi göndərildiyi, onun Çinə çatdığı, bu gün də müsəlmanlara xidmət edən Çindəki ilk məscidləri inşa etdiyi və orada vəfat etdiyi barədə məlumatlara rast gəlinir.
Bu məlumatlar İslam mənbələri ilə tam uyğunluq təşkil etməsə də, günümüzdə bir çox Çinli müsəlman tərəfindən qəbul olunmuş, hətta demək olar ki, etiqad xarakteri almışdır.
Bu baxımdan yanaşıldıqda, belə bir hadisə İslam mənbələrində yer almasa da, Çinli müsəlmanlar arasında formalaşmış bu ənənənin — mahiyyəti dəqiq bilinməsə belə — müəyyən tarixi əsasa malik olduğu deyilə bilər.
İslamın Çinə ilk daxil olması ilə bağlı, birbaşa Çin müsəlmanları arasında dolaşan ənənələrə, rəvayətlərə və tarixi sənədlərə əsaslanan müxtəlif fikirlər mövcuddur. Məsələn, tanınmış Çinli alim Liu Chih (vəfatı: 1730) “Peyğəmbərin Həyatı” adlı əsərində müsəlman ərəblərlə Çin arasında ilk təmasların 628-ci ildə baş verdiyini qeyd edir.
Tarixçilərin əksəriyyəti isə, 651-ci ildə Taşi (Ərəbistan) kralının Çin sarayına elçi göndərdiyini qeyd edən bir Çin sənədinə əsaslanaraq, 651-ci ili İslamla Çin arasındakı ilk rəsmi təmas tarixi kimi qəbul edirlər.
İslamın Çində yayılması ilə bağlı mənbələrdə də üçüncü xəlifə Hz. Osman (r.a.) tərəfindən göndərilən bir elçinin 25 avqust 651-ci ildə Tanq sülaləsinin paytaxtı Çanq-an şəhərinə çatdığı bildirilir.
Bu elçinin Çinə göndərilməsinin səbəbi, İslam dövləti ilə İran arasında baş verən müharibə idi. Sasani dövlətinin son hökmdarı III Yezdicerdin oğlu Firuz (Çincə: Pi-lu-ssu) 650-ci ildə Çindən kömək istəmişdi. Lakin çinlilər, ehtimal ki, müsəlman ərəblərin vəziyyətini hələ tam dərk etmədiklərindən və onların Çin üçün bir təhlükə olmadığını düşündüklərindən, bu kömək çağırışına müsbət cavab vermədilər.
Bununla yanaşı, çinlilər Hz. Osmana elçi göndərərək İranla aralarındakı ixtilaflarda vasitəçilik etməyi təklif etdilər və bu yolla müsəlmanların real gücünü öyrənmək istədilər. Buna cavab olaraq Hz. Osman da məşhur sərkərdələrindən birini məktubla birlikdə Çin sarayına göndərdi. Bu elçi İmperator Kao-tsung ilə rəsmi görüş keçirərək İslam dövlətinin ümumi vəziyyəti və İslam inancı haqqında məlumat verdi.
Bu hadisə 651-ci ildə iki dövlət arasında baş vermiş və məlum olan ilk rəsmi təmas hesab edilir. Çin müsəlmanlarının böyük əksəriyyətinin qəbul etdiyi bir rəvayətə görə isə, İslam ilk dəfə Çində Səd ibn Əbi Vəqqas (r.a.) tərəfindən tanıdılmış, hətta onun məzarının Kanton şəhərində olduğu iddia edilmişdir.
İslamın Çinə daxil olması, İslamdan əvvəl qurulmuş dəniz ticarət yollarının təbii nəticəsi olaraq, müsəlman ərəb və iranlı tacirlərin Çinin sahil bölgələrində məskunlaşması ilə mümkün olmuşdur. İslamın doğuşundan çox əvvəl Çinlə Ərəbistan arasında həm dəniz yolu, həm də bəzən İpək yolu vasitəsilə intensiv əlaqələr mövcud idi.
Ərəb yarımadası ilk dəfə miladdan əvvəl 120-ci ildə Çin imperatoru Vu-ti tərəfindən qərbə göndərilən Çanq Kien vasitəsilə tanınmış və Tia-çi adlandırılmışdır.
Çin mənbələrindən öyrənilir ki, V əsrdə ərəb tacirləri tez-tez Çinə qədər gedirdilər, lakin yalnız Kamboca, Annam və Tonkin bölgələrindən az sayda çinli Orta Şərqə səfər edirdi.
VI əsrdə Çinlə Ərəbistan arasında Seylon (Şri Lanka) üzərindən ticarət əlaqələri mövcud idi. VII əsrin əvvəlində isə Çin–İran–Ərəbistan arasındakı ticarətin, xüsusilə dəniz yolu ilə daha da inkişaf etməsi nəticəsində, Fars körfəzindəki Siraf bölgəsi çinli tacirlər üçün, Çindəki Kanton limanı isə ərəb tacirlər üçün ən mühüm ticarət mərkəzinə çevrildi. Tanq dövrü rahibi Chian Chen, Tien-pao dövründə (742–756) Fars körfəzindən gələn saysız-hesabsız gəmilərin dağ kimi ədviyyat və nadir mallarla yüklənmiş halda Kanton sularında lövbər saldığını qeyd edir.
İslam aləminin Çinlə münasibətlərinə dair bir çox İslami mənbə mövcuddur. Çin ticarət gəmilərindən bəhs edən ən qədim mənbələrdən biri, Hz. Ömərə (r.a.) göndərilmiş, 14 (635) tarixli sənəddir. Bu sənəddə Ramazan və ya Şaban ayında Utba ibn Qazvanın Übülləni fəthindən sonra bu bölgəyə Oman, Bəhreyn, Fars, Hindistan və Çindən gəmilərin gəldiyi bildirilir.
Nəticə olaraq, Çin mənbələri və Çinli müsəlmanların ənənələri bu mənaya gələn bəzi məlumatların mövcud olduğunu göstərir.