Müsəlman şərqi hər zaman dünyanın diqqət mərkəzində olub və yəqin ki, bundan sonra da olmağa davam edəcək. Larousse Ensiklopediyasında Şərqşünas məqaləsində “Şərq, onun mədəniyyəti və ədəbiyyatı” haqqında geniş məqalə mövcuddur. Bu gün bir çox şərqşünaslar məhz bu məqalədən ilhamlanaraq şərqi araşdırır və tədqiq edirlər.
Onların bir çoxunun marağı Məkkəyə yönəlmişdi, onun tarixini öyrənməkdən çox, müsəlmanların hər il Həcc ziyarətinə getməsinin səbəblərini öyrənmək idi.
Oradakı ictimai həyatla tanış olmaq üçün İtaliyanın Bolonya şəhərində anadan olan simalardan biri də, “Di Ludovico Vartima” idi. O da bir çox şərqşünas casus kimi Məkkəyə müsəlman kimi daxil olmuşdu.
Sonradan Hacı Yunus əl-Məsri kimi tanınan, bu casus Məmlük əsgərlərə rüşvət verdikdən sonra Dəməşqdən Hicaza gedən Həcc karvanına qoşula bildi. Bunun üçün o hətta məmlüklərə məxsus libas geyinmişdi.
Fartima və ya Yunus əl-Məsri Məkkəyə çatmazdan əvvəl, 1503-cü il mayın 9-da gəldiyi Mədinədə dörd gün qaldı. Fartima bəzi səhvlərə yol versə də, Mədinə onun ziyarət etdiyi ilk müqəddəs yer idi. Onun səhvlər etməsinin başlıca səbəbi lk növbədə onun bəzi məsələlərdən xəbərsiz olması və xristian mədəniyyətinə məxsus olması idi.
Bununla belə, o, Peyğəmbər məscidinin dəqiq təsvirini vermiş, onun sahəsini 100 pillə uzunluğu və 80 eni, 400 sütun və 3000 çıraq olduğunu dəqiq təsvir edə bilmişdi.
1503-cü il mayın 18-də Məkkəyə gəldikdən sonra o, buranı gözəl tikilmiş heyrətamiz gözəl bir şəhər kimi təsvir etdi və o, indiyə qədər heç vaxt belə bolluq və kütləvi izdiham görmədiyini qeyd etmişdi.
O, Şam və Misirdən Həcc ziyarəti üçün Məkkəyə gələn müsəlmanların sayına və milliyyətinə heyran qalaraq yazırdı : “Doğrusunu sizə deyirəm, mən heç vaxt Məkkədə gördüyüm kimi böyük bir izdiham görməmişəm. Məscidül-həramın içərisinə girəndə burnuma müşk qoxusu gəldi. Məsciddə hiss etdiyim qoxuların əzəmətini sizə təsvir etmək çətindir”
O yazılarında Məscidül-həramın 90 qapısı olduğunu qeyd edirdi və Ərəfa dağı və Ərəfa günü haqqında olduqca dəqiq təsvirlər verirdi.
Müqəddəs Kəbəni təsvir etməsinə gəlincə, o, “Şəhərin ortasındakı məbəd (Kəbə nəzərdə tutulur) Romadakı Rodos Kolosunun nəhəng heykəlinə bənzəyirdi.Alebastrdan və ya Suriya daşından deyil, yanmış kirəmitdən tikilmiş bir Roma teatrının arenası, girişdə hər iki tərəfdəki qızılla örtülmüş divarlar, tağlı boşluqların altında misilsiz bir əzəmətlə parıldayırdı Kəbə.İnsanlar ipəklə işlənmiş qalın bir parçaya bükülmüş arenanın ərtafında fırlanırlar”- yazırdı.
O, Məkkədə məscidin ərtafında heç kim tərəfindən ovlanmayan və hücuma məruz qalmayan göyərçinlərə də diqqət yetirmiş və hətta onların sayının 15-20 min arasında olduğunu bildirmişdir.
Zəmzəm quyusu ilə bağlı Fartima öz qeydlərində belə deyirdi : “Bu quyuda 6 və ya 8 nəfər camaat üçün su çəkməyə və paylamağa dayanır. İnsanlar Kəbənin ətrafında 7 dövrə təvafı bitirdikdən sonra üzlərini bu quyuya tutub gəlirlər. Quyudan su çəkənlər hər hacıya başdan ayağa üç vedrə tökür, hamı bu sudan istifadə edir”
Fartima (Fartema’s Travels – Hajj Yunus Al-Masry) adını daşıyan kitabında Həcc ziyarətini “Kəffarə günü”, zəvvarları isə “bütpərəstlər” adlandırıb və Kəbə haqqında onun “daş məbəd” olduğunu bildirib, sonra Həcc xütbəsinin şeyxi haqqında “kahin” olduğunu” söyləyib..
Fartima səyahəti boyu özünü müsəlman kimi göstərirdi, baxmayaraq ki, onun niyyəti başqa idi. Daha sonradan onun müsılman deyil xristian bir casus olduğu ortaya çıxdı. O Yaxım Şərqdə olduğu müddət ərzində bir çox ölkəni gəzə bildi. Ərəbistan yarımadansıdan ayrılaraq, İrana, Həbəşistana, Hindistana səfər edir və sonra da sağ-salamat Romaya qayıdır.
Əhməd Hələbi / Səudiyyəli araşdırmaçı yazar
[email protected]