BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
XVII əsrin ortalarında Osmanlı imperiyası şərq sərhədlərində sabitliyi təmin etdikdən sonra diqqətini Aralıq dənizinə yönəltdi. Bu dövrdə imperiyanın qarşısında duran əsas hədəflərdən biri strateji mövqeyə malik Krit adası idi. Lakin 1645-ci ildə başlayan müharibə gözlənildiyindən qat-qat uzun çəkərək Osmanlı tarixinin ən yorucu və baha başa gələn hərbi qarşıdurmalarından birinə çevrildi.
Sultan IV Muradın hakimiyyətinin son illərində Osmanlı dövləti şərqlə müharibələri uğurla başa vurmuş, şərq sərhədlərində təhlükəsizliyi təmin etmişdi. Donanma gücləndirilir, yeni hərbi gəmilər inşa edilir və Aralıq dənizində yeni yürüşlər üçün hazırlıqlar görülürdü. Hətta Kritə qarşı hərbi əməliyyatların həyata keçirilməsi də planlaşdırılırdı. Lakin Sultan IV Muradın vəfatı bu planların reallaşmasını gecikdirdi.
Onun ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Sultan İbrahim dövründə Krit məsələsi yenidən gündəmə gəldi. Müharibənin başlanmasına səbəb olan hadisə isə saray ətrafında baş verən maraqlı bir əhvalatla əlaqələndirilir.
Sarayın yüksək vəzifəli şəxslərindən biri olan Sümbül Ağa himayəsinə götürdüyü bir uşağı öz övladı kimi böyüdürdü. Həmin uşaq Sultan İbrahimin oğlu, gələcək hökmdar IV Mehmed ilə birlikdə sarayda tərbiyə alırdı. Rəvayətlərə görə, şahzadənin bu uşağa xüsusi yaxınlıq göstərməsi saray daxilində narazılıq yaratmışdı. Nəticədə Sümbül Ağa uşağı özü ilə birlikdə saraydan uzaqlaşdırmaq qərarına gəlmişdi.
Həcc ziyarətinə və daha sonra Misirə getmək üçün yola çıxan Sümbül Ağanın gəmisi Aralıq dənizində dəniz quldurlarının hücumuna məruz qaldı. Hücum zamanı Sümbül Ağa öldürüldü, himayəsində olan uşaq isə əsir götürüldü. Sonrakı illərdə həmin şəxs Avropada müxtəlif dairələr tərəfindən Osmanlı sülaləsinin üzvü kimi təqdim olunmağa başladı.
Avropada böyüdülən və sonradan xristian din xadimi olan bu şəxs müxtəlif siyasi məqsədlər üçün istifadə edilirdi. Hətta sonrakı illərdə Kritdəki döyüşlər zamanı Osmanlı ordusunun qarşısına çıxarılaraq özünü Sultan İbrahimin oğlu kimi təqdim etdiyi barədə məlumatlar mövcuddur.
Osmanlı hakimiyyəti hadisəyə görə Krit ətrafında fəaliyyət göstərən Malta mənşəli dəniz quldurlarını və onların himayədarlarını məsul hesab etdi. Nəticədə 1645-ci ildə Krit adasına qarşı genişmiqyaslı hərbi yürüş başlandı.
Krit Aralıq dənizinin ən böyük adalarından biri idi və onun nəzarətə götürülməsi həm ticarət yolları, həm də dəniz təhlükəsizliyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Müharibənin ilk mərhələsində Osmanlı ordusu sürətli uğurlar qazandı. Adanın əsas şəhərlərindən biri olan Hanya qısa müddətdə ələ keçirildi.
Lakin əsas problem Kritin ən möhkəm istehkamlarından biri olan Kandiyə qalası idi. Dövrün ən müasir müdafiə sistemləri ilə təchiz edilmiş qala güclü top atəşlərinə davam gətirə bilən xüsusi memarlıq quruluşuna malik idi. Bu səbəbdən Osmanlı ordusunun sürətli qələbə gözləntiləri özünü doğrultmadı.
Kandiyə mühasirəsi uzandıqca Avropa dövlətləri məsələyə daha fəal şəkildə müdaxilə etməyə başladılar. Müxtəlif ölkələrdən könüllülər, hərbçilər və maddi yardımlar qalaya göndərilirdi. Hətta bəzi hallarda Osmanlı ilə dost münasibətlər saxlayan dövlətlər belə Krit müdafiəçilərinə dəstək verirdilər.
Qalanın dəniz yolu ilə davamlı şəkildə təchiz olunması onun müqavimətini daha da artırırdı. Osmanlı qüvvələri qurudan üstünlük qazansalar da, dənizdən gələn yardımlar mühasirənin nəticələnməsinə imkan vermirdi.
Müharibə uzandıqca Venesiya Respublikası da yeni strategiyaya əl atdı. Venesiya donanması Osmanlı sahillərinə hücumlar təşkil edir, ticarət yollarını pozur və xüsusilə Çanaqqala boğazını blokadaya almağa çalışırdı. Bu blokada İstanbul üçün ciddi təhlükə yaradırdı. Paytaxta ərzaq və digər vacib məhsulların çatdırılması çətinləşir, dövlət iqtisadi və hərbi baxımdan təzyiq altında qalırdı.
Kritdə döyüşən Osmanlı qüvvələri daim əlavə əsgər, silah-sursat və ərzaq tələb etsələr də, dənizdəki çətinliklər səbəbindən bu ehtiyacları vaxtında qarşılamaq mümkün olmurdu. Müharibə artıq yalnız hərbi məsələ deyil, dövlətin daxili siyasətinə və maliyyəsinə təsir göstərən ciddi problemə çevrilmişdi.
Əvvəlcə sürətli qələbə kimi görünən yürüş zaman keçdikcə ağır yükə çevrildi. Bir neçə ay ərzində başa çatacağı düşünülən əməliyyat illərlə davam etdi. Bir il, iki il, beş il keçsə də, Kandiyə qalası təslim olmurdu.
Nəticədə Krit müharibəsi ümumilikdə 24 il davam etdi və Osmanlı imperiyasının tarixində ən uzunmüddətli müharibələrdən biri oldu. Müharibə minlərlə insanın həyatına son qoydu, dövlət xəzinəsinə böyük zərər vurdu və Aralıq dənizindəki qüvvələr nisbətinə ciddi təsir göstərdi.
Krit məsələsi sonrakı əsrlərdə də Osmanlı dövləti üçün problem olaraq qaldı. XIX əsrdə adada baş verən üsyanlar və beynəlxalq təzyiqlər bölgəni yenidən gündəmə gətirdi. Beləliklə, XVII əsrdə başlayan Krit müharibəsi təkcə bir ada uğrunda aparılan hərbi əməliyyat deyil, Osmanlı imperiyasının siyasi, iqtisadi və hərbi tarixində dərin iz buraxan uzunmüddətli qarşıdurma kimi tarixə düşdü.