BAKI, VOA, Orxan Qədirzadə

İslam fikir tarixində bəzi adlar yalnız yaşadıqları dövrü deyil, özlərindən sonrakı əsrləri də izah edən düşüncə sütunlarına çevrilir. İbn Xəldun belə simalardan biridir. O, yalnız tarixçi deyil, həm də cəmiyyətin quruluşunu, dövlətin yüksəliş və süqut qanunlarını, hakimiyyətin mahiyyətini, şəhər və köçəri həyatın fərqlərini anlamağa çalışan böyük mütəfəkkir idi.

1332-ci ildə Tunisdə doğulan İbn Xəldun, həm siyasi, həm də elmi ənənəsi olan bir ailədən çıxmışdı. Onun nəsli Əndəlüsdən Şimali Afrikaya köç etmiş, dövlət idarəçiliyi və elm sahəsində tanınmış ailələrdən biri kimi nüfuz qazanmışdı. Bu mühit İbn Xəldunun formalaşmasında mühüm rol oynadı. O, ilk təhsilini ailə çevrəsində aldı, klassik dini elmləri öyrəndi, ərəb dili, fiqh, məntiq və tarix sahələrində dərin bilik qazandı. Lakin onu fərqləndirən təkcə aldığı formal təhsil deyildi. Onun əsas üstünlüyü müşahidə gücü, siyasi təcrübəsi və hadisələrin arxasındakı qanunauyğunluğu görmək bacarığı idi.

İbn Xəldunun həyatı sakit bir alim ömrü olmayıb. O, gənc yaşlarından dövlət işlərinə daxil olmuş, saraylarda katiblik etmiş, diplomatik missiyalarda iştirak etmiş, müxtəlif hökmdarların yanında vəzifə daşımışdı. Tunisdən Fasa, Tilimsandan Qranadaya, oradan yenidən Şimali Afrikaya, daha sonra Misirə uzanan bu çətin həyat yolu ona yalnız coğrafiya deyil, fərqli siyasi quruluşları da tanımaq imkanı verdi. Bu baxımdan İbn Xəldun kitabxana alimi olmaqla kifayətlənmədi; o, dövlətlərin daxilində yaşamış, saray intriqalarını görmüş, hakimiyyət savaşlarının mərkəzində olmuş, qəbilə münasibətlərini və şəhər siyasətini yerində müşahidə etmişdi.

Onun düşüncəsinin özəyi məhz bu təcrübədən doğurdu. İbn Xəldun cəmiyyətləri və dövlətləri izah edərkən təsadüfi hadisələrdən deyil, təkrarlanan tarixi mexanizmlərdən danışırdı. O, köçəri və şəhərli həyat tərzi arasında fərq qoyur, köçəri toplumlarda həmrəyliyin və savaş qabiliyyətinin daha güclü olduğunu, şəhər həyatında isə rifah artdıqca yumşaqlığın, rahatlığın və idarəçilik mürəkkəbliyinin gücləndiyini qeyd edirdi. Onun ən məşhur anlayışlarından biri olan “əsəbiyyə” məhz burada önə çıxır. Bu anlayış sadəcə tayfa bağlılığı deyil; bir toplumun birgə hərəkət etmə gücü, özünü qoruma iradəsi və siyasi birlik enerjisidir. İbn Xəlduna görə, dövlətləri yüksəldən əsas qüvvə də budur.

Bu baxış onu tarix yazıçısından daha böyük bir nəzəriyyəçiyə çevirir. O, tarixə yalnız keçmişin sadalanması kimi baxmırdı. Onun üçün tarix, hadisələrin dərin səbəblərini axtaran bir elm idi. Bu səbəbdən onun ən məşhur əsəri olan “Müqəddimə” sadəcə giriş mətnindən ibarət deyil, tarix fəlsəfəsi, cəmiyyət nəzəriyyəsi, siyasi hakimiyyət, iqtisadi həyat, təhsil, şəhərləşmə və mədəniyyət barədə sistemli bir düşüncə kitabıdır.

Əslində İbn Xəldunun əsas məqsədi ümumi tarix yazmaq idi. Lakin o, tarix yazmazdan əvvəl tarixin necə başa düşülməli olduğunu izah etməyin zəruri olduğunu düşündü. Bu düşüncə ilə “Müqəddimə”ni qələmə aldı. Əsərin böyüklüyü də məhz bundadır: o, tarixçiyə yalnız məlumat toplamağı deyil, məlumatı sınamağı, hadisələrin daxili məntiqini anlamağı və ictimai prosesləri səbəb-nəticə əlaqəsi içində dəyərləndirməyi öyrədir.

İbn Xəldunun həyatı ilə fikirləri arasında güclü bağ var. O, dağınıq və çəkişməli bir siyasi mühitdə yaşamışdı. Şimali Afrikada Hafsilər, Mərinilər, Əbdülvadilər və Əndəlüsdə Bəni Əhmər hakimiyyətləri arasında davam edən rəqabət, taxt uğrunda savaşlar, saray çevrilişləri və qəbilə ittifaqları onun gözləri önündə baş verirdi. Bu təcrübə ona dövlətlərin yalnız qanun və idarəçiliklə deyil, sosial dayaqlarla yaşadığını göstərdi. O anlayırdı ki, hakimiyyətin arxasında ictimai enerji zəifləyəndə sarayların dəbdəbəsi dövləti xilas edə bilmir.

İbn Xəldunun həyatında Misir mərhələsi xüsusi yer tutur. 1382-ci ildə Misirə gələn mütəfəkkir burada daha sabit və elmi baxımdan inkişaf etmiş bir mühitlə qarşılaşdı. Qahirə o dövrdə İslam dünyasının ən mühüm elm və siyasət mərkəzlərindən biri idi. Burada dərs verdi, tələbələr yetişdirdi, Maliki məzhəbi üzrə başqazı vəzifəsinə qədər yüksəldi. Lakin onun Misir həyatı da tam sakit keçmədi. O, dəfələrlə vəzifəyə gətirildi, sonra uzaqlaşdırıldı. Bunun əsas səbəblərindən biri onun idarəçilikdə sərt ədalət mövqeyi və nüfuzlu çevrələrə güzəşt etməməsi idi. Bu da ona həm hörmət, həm düşmən qazandırırdı.

Onun şəxsiyyətini maraqlı edən cəhətlərdən biri də elmlər arasında sərhəd qoymamasıdır. İbn Xəldun fiqh, tarix, məntiq, siyasət, cəmiyyət və təhsil məsələlərinə birlikdə baxırdı. O, insanı yalnız hüquqi varlıq kimi yox, həm də sosial və siyasi varlıq kimi öyrənirdi. Bu səbəbdən onun fikirləri sonralar tarixçilər, filosoflar, siyasət nəzəriyyəçiləri və sosioloqlar tərəfindən yenidən oxundu. Bir çox tədqiqatçı onu müasir sosial elmlərin erkən qabaqcıllarından biri hesab edir.

İbn Xəldunun başqa mühüm cəhəti budur ki, o, öz dövründə tam mənası ilə dərk edilməmişdi. Alimlər onun biliyini qəbul etsələr də, onun gətirdiyi yeniliklərin dərinliyini hamı anlaya bilməmişdi. Zaman keçdikcə, xüsusilə Osmanlı düşüncə mühitində onun əsərlərinə maraq artdı. “Müqəddimə” sonrakı əsrlərdə yeni tərcümələr, şərhlər və araşdırmalar vasitəsilə daha geniş tanındı. Beləcə, İbn Xəldun yalnız məğrib dünyasının deyil, bütün İslam və dünya fikir tarixinin ortaq mirasına çevrildi.

Onun həyatında faciəli məqamlar da az olmayıb. Gənclikdə valideynlərini vəba zamanı itirmiş, daha sonra ailəsini dəniz qəzasında itirmişdi. Buna baxmayaraq, o, şəxsi sarsıntıları düşüncə zəifliyinə yox, daha dərin müşahidəyə çevirməyi bacardı. Bu mənada İbn Xəldun taleyin sınaqlarından keçərək fikrini bərkidən nadir şəxsiyyətlərdən idi.