BAKI,AzerVoice, Fərid Mikayılov
Çinin dünyanın ən böyük hissəcik sürətləndiricisi kimi planlaşdırılan Dairəvi Elektron–Pozitron Toqquşdurucusu (CEPC) layihəsini dayandırmasının əsas səbəbləri açıqlanıb.
AzerVoice xəbər verir ki, təxminən 100 kilometr uzunluğunda nəzərdə tutulan CEPC layihəsi 27 kilometrlik çevrəyə malik CERN-dəki Böyük Hadron Toqquşdurucusundan xeyli böyük olmalı idi və elm tarixinin ən iri texnoloji qurğularından biri kimi qiymətləndirilirdi.
Qeyd edək ki, Böyük Hadron Toqquşdurucusu hazırda dünyanın ən böyük maşını hesab olunur və kainatın Böyük Partlayışdan dərhal sonrakı mərhələsinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır.
Layihə niyə dayandırıldı?
CEPC üzərində işlərə 2012-ci ildə başlanmışdı. Lakin BGR nəşrinin məlumatına görə, milyardlarla dollar tələb edən bu layihə Çinin 2026–2030-cu illəri əhatə edən yeni beşillik inkişaf planına daxil edilməyib. Bu isə layihənin dövlət səviyyəsində prioritetliyinin azalması və maliyyələşmənin məhdudlaşdırılması deməkdir.
Çin Yüksək Enerji Fizikası İnstitutunun direktoru Vanq İfan plan dəyişikliyini təsdiqləyərək bildirib ki, CEPC-nin son təqdimatı qəbul olunmasa da, layihənin 2030-cu ildə yenidən gündəmə gətirilməsi nəzərdə tutulur.
Yüksək xərclər əsas faktor olub
Rəsmi olaraq açıqlanmasa da, CEPC layihəsinin təxmini dəyərinin 5,1 milyard ABŞ dolları olduğu bildirilir. Ekspertlərin fikrincə, Çin bu həcmdə maliyyə resursunu digər prioritet sahələrə yönəltməyi daha məqsədəuyğun hesab edib.
Vanq İfanın sözlərinə görə, əgər Avropada planlaşdırılan Gələcək Dairəvi Toqquşdurucu (FCC) layihəsi 2030-cu ildən əvvəl təsdiqlənsə, Çinli alimlərin həmin beynəlxalq layihəyə qoşulması istisna edilmir. FCC, CERN-dəki Böyük Hadron Toqquşdurucusunun varisi kimi planlaşdırılır və 90,7 kilometrlik çevrəsi ilə indiyədək nəzərdə tutulan ən iri toqquşduruculardan biri olacaq.
Hissəcik sürətləndiriciləri nə üçün istifadə olunur?
Hissəcik sürətləndiriciləri və toqquşdurucular Böyük Partlayışdan dərhal sonrakı kainat şəraitini laboratoriya mühitində modelləşdirmək məqsədi daşıyır. Bu qurğular süperkeçirici maqnitlərlə təchiz edilmiş, halqa formalı tunellərdən ibarət olur.
Parçacıqlar elektrik sahəsinin təsiri ilə sürətləndirilərək işıq sürətinə yaxın həddə çatdırılır, daha sonra isə əks istiqamətlərdən hərəkət edən hissəcik dəstələri toqquşdurulur. Nəticədə yaranan yeni hissəciklər xüsusi detektorlar vasitəsilə analiz edilir.
Bu cür təcrübələr alimlərə Standart Modelin yoxlanılması, yeni fiziki modellərin işlənməsi və Albert Eynşteynin Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsi daxil olmaqla fundamental elmi konsepsiyaların sınaqdan keçirilməsi imkanı yaradır.