BAKI, AzerVoice, Orxan Qədirzadə
İtaliyanın Kampaniya bölgəsində yerləşən və 79-cu ildə Vezuvi vulkanının güclü püskürməsi ilə tamamilə məhv olan Pompey şəhərinin tarixi və arxeoloji dəyəri yenidən qlobal diqqət mərkəzinə çevrilib. Neapoldan 23 kilometr cənub-şərqdə yerləşən şəhər min illər boyu kül və ponza təbəqəsinin altında qalmış, bu səbəbdən demək olar ki, bütöv şəkildə qorunmuşdur.
Arxeoloqların məlumatına görə, püskürmə zamanı əvvəlcə şəhərin üzərinə böyük miqdarda vulkan materialı səpələnib, ertəsi gün isə yüksək temperaturlu qaz dalğaları Pompeyi tamamilə məhv edib. On minlərlə sakinin əksəriyyəti uçan tikililərin altında qalıb və ya boğularaq həlak olub. Qazıntılar göstərir ki, bəzi evlərdə çörək sobada qalmış, küçələrdə isə qaçmağa çalışan insanların izləri olduğu kimi donub qalmışdır.
Pompey və ətraf şəhərlər — Herkulaneum, Stabiae və Torre Annunziata — XVIII əsrdə üzə çıxarıldıqdan sonra antik dünyanın gündəlik həyatına dair misilsiz məlumatların açarı olmuşdur. 1997-ci ildə Pompey, Herkulaneum və Torre Annunziata UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilib. Pompeyin forumu, amfiteatrı, lüks villaları, karxanaları və müxtəlif ölçülü yaşayış evləri Roma şəhər quruculuğu və sosial həyatı haqqında ətraflı təsəvvür yaradır.
Arxeoloji mənbələr şəhərin ən qədim sakinlərinin Kampaniyanın neolit əhalisinin varisləri — oskanlar olduğunu göstərir. Daha sonra ərazi yunan, etrusk və samnit təsiri altında inkişaf etmiş və M.Ö. I əsrdə Roma ilə tam inteqrasiya olunmuşdur. Pompeyin rəsmi tarixi ilk dəfə M.Ö. 310-cu ildə Samnit müharibələri dövründə qeyd edilir.
Pliniy Gəncin tarixçi Tacitusa ünvanladığı məktublarında püskürmənin gedişini təsvir etməsi bu hadisənin ən etibarlı antik mənbələrindən biri sayılır. Mənbələrə əsasən, avqustun 24-də günortadan sonra başlayan püskürmə bir gün ərzində şəhəri 6–7 metr qalınlığında kül və ponza altında basdırıb. Daha sonra gələn piroklastik axınlar şəhərdə qalanları boğaraq öldürüb və Pompeyi 17 əsr ərzində tamamilə toxunulmaz formada saxlayıb.
Pompeyin xarabalıqları XVI əsrdə təsadüfən aşkar edilsə də, sistemli qazıntılar yalnız 1748-ci ildə başlayıb. 1763-cü ildə tapılan “Rei publicae Pompeianorum” yazısı şəhərin kimliyini təsdiqləyib. XIX əsrdə Cüzeppe Fiorellinin rəhbərliyi ilə qazıntıların elmi standartlara uyğunlaşdırılması arxeologiya elminin formalaşmasında mühüm mərhələ olub. O, həmçinin vulkan külündə qalmış insan cəsədlərinin boşluqlarına gips tökərək dünyaca məşhur “Pompey qəlibləri” texnikasını yaradıb.
XX əsrdə Amedeo Maiurinin rəhbərliyi altında böyük ərazilər açılmış, şəhər divarları, əsas küçələr və nekropollar tədqiq edilmişdir. Bu gün Pompeyin təxminən üçdə ikisi qazılıb və antik dünyanın ən yaxşı qorunan şəhərlərindən biri sayılır.
Pompey Roma şəhər həyatını, iqtisadi əlaqələri, dini inancları və sosial strukturları öyrənmək üçün unikal materiallar təqdim edir. Forum, amfiteatr, bazilika, məbədlər və zəngin villalar antik dövrün memarlıq və urbanistik ənənələrinin canlı nümunələridir.
