Bu gün biz Osmanlı İmperiyasının Avropanın qəlbinə, Vyana qapılarına qədər uzanan, lakin sonda 326.000 kvadrat kilometr torpaq itkisi ilə nəticələnən tarixi dönüş nöqtəsindən — İkinci Vyana Mühasirəsindən danışacağıq. Bu itki müasir Türkiyə ərazisinin təxminən yarısı qədərdir.

İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarına yaxın, dünyanın gələcək taleyini müəyyən edən ən mühüm diplomatik görüşlərdən biri — Yalta (Krım) Konfransı öz işinə başlamışdır.

Tarix bu gün böyük sərkərdələrin itkisinə, hərbi müdaxilələrə və bəşəriyyətin gələcəyini dəyişən siyasi hadisələrə şahidlik edib. 4 mart – Səlib yürüşlərinə qarşı İslam dünyasını birləşdirən və Qüdsü azad edən böyük hökmdar Səlahəddin Əyyubinin vəfat etdiyi (1193) hüznlü gündür. Müasir dövrdə isə bu tarix Rusiya ordusunun Avropanın ən böyük nüvə obyekti olan Zaporojye Atom Elektrik Stansiyasını işğal edərək (2022) qlobal nüvə fəlakəti riski yaratdığı təqvim kimi yaddaşlara qazınıb.

Bu gün müasir Türkiyə Cümhuriyyətinin dünyəviləşmə yolunda atdığı ən mühüm siyasi addımlardan biri olan Xilafətin ləğvinin ildönümüdür. 102 il əvvəl, 3 mart 1924-cü ildə qəbul edilən qanunla İslam dünyasında əsrlərdir davam edən bu titula son qoyulub. Osmanlı padşahlarının 16-cı əsrdən bəri daşıdığı xilafət unvanı, sonuncu sultan Vahdettinin ölkəni tərk etməsindən sonra TBMM tərəfindən Əbdülməcid Əfəndiyə verilmişdi. Lakin yeni qurulan Cümhuriyyətin rəhbərliyi xilafətin həm daxili siyasətdə ikitirəlik yaratdığını, həm də xarici müdaxilələrə zəmin hazırladığını müdafiə edirdi.

Tarix bu gün imperiyaların təməlinin sarsıldığı, qlobal xəritələrin yenidən cızıldığı və böyük elmi-siyasi inqilabların baş verdiyi gündür. 3 mart – Türkiyə Respublikasında Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə Osmanlı xanədanının sürgün edildiyi, dinlə dövlət işlərinin ayrıldığı və xilafətin rəsmən ləğv olunduğu (1924) tarixi gündür.

Dünyanın ilk xarici planetar zondu olan "Pioneer 10", Günəş sisteminin ən böyük planeti olan Yupiteri tədqiq etmək məqsədilə Florida ştatındakı Kanaveral burnundan uğurla kosmosa buraxılıb. Bu missiya bəşər tarixində uzaq kosmosun öyrənilməsi istiqamətində atılan ən mühüm addımlardan biri kimi qiymətləndirilir.

Tarix bu gün qlobal miqyaslı diplomatik zəfərlərə, hərbi qarşıdurmalara və yeni müstəqillik bəyannamələrinə şahidlik edib. 2 mart – müstəqil Azərbaycan Respublikasının, eləcə də digər Türk dövlətlərinin (Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan) Birləşmiş Millətlər Təşkilatına tamhüquqlu üzv qəbul edildiyi (1992) ən qürurverici və tarixi gündür. Yaxın Şərq və ərəb dünyasında isə bu gün Mərakeşin Fransadan müstəqilliyini elan etdiyi (1956) və Liviya diktatoru Müəmmər Qəddafinin ölkənin adını rəsmən Liviya Ərəb Xalq Cəmahiriyyəsi olaraq dəyişdirdiyi (1977) tarixdir. Qlobal arenada Sovet İttifaqı və Çin arasında qanlı Damanski adası toqquşmasının (1969) başladığı, İraqda Aşura günü dəhşətli terror aktlarının (2004) baş verdiyi və Amerikanın "Pioneer 10" aparatının Yupiterə fəzaya buraxıldığı (1972) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə dövlət rəhbərliyinin Cənub Qaz Dəhlizi və iqtisadi inkişafla bağlı yeni rəsmi qərarlar verdiyi bir təqvimdir. Rusiya imperatoru I Nikolayın ölümündən Vilt Çemberlenin tarixi rekorduna qədər – www.voa.az 2 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Osmanlı tarixinin ən mühüm strateji mərkəzlərindən biri olan Ankaranın fəthi ilə bağlı tarixi mənbələrdə bəzi fərqli yanaşmalar mövcuddur. Bəzi Osmanlı tarixi mənbələri Ankaranı Sultan I Muradın fəth etdiyini göstərsə də, araşdırmalar sübut edir ki, şəhərin ilk fəthi Orxan Qazinin hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir.

Krım yarımadasının 2014-cü ilin fevral–mart aylarında Rusiya tərəfindən ilhaq edilməsi postsovet məkanında təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişdirən əsas hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Ukraynaya bağlı muxtar qurum olan Krımda baş verən proseslər Kiyevdə yaranmış siyasi boşluq fonunda sürətlənib və Rusiya-Ukrayna münaqişəsinin açıq fazasına keçidi ilə nəticələnib.

Tarix bu gün qlobal geosiyasi qırılmalara, qanlı çevrilişlərə və elmi kəşflərə şahidlik edib. 1 mart – Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Amerika Birləşmiş Ştatları qoşunlarının Türkiyə ərazisindən İraqa daxil olmasına icazə verən "1 Mart tezkeresi"ni rədd edərək qlobal müharibə planlarını dəyişdiyi (2003) tarixi gündür. Qonşu coğrafiyada isə bu gün Rusiya parlamentinin Vladimir Putinə Ukrayna ərazisinə (Krım) ordu yeritməyə rəsmən icazə verdiyi (2014) və İrəvanda prezident seçkilərinin nəticələrinə etiraz edən nümayişçilərə qarşı ordunun atəş açdığı Ermənistan "1 mart" hadisələrinin (2008) yaşandığı qaranlıq təqvimdir. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 1 mart dövlət rəhbərliyinin Cənub Qaz Dəhlizi və yaşıl enerji layihələri ilə bağlı strateji rəsmi qərarlar verdiyi bir gündür. Rusiya imperatoru II Aleksandrın sui-qəsdlə öldürülməsindən Dmitri Mendeleyevin dövri cədvəli tərtib etməsinə qədər – www.voa.az 1 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Pakistanın nüvə silahına sahib olması sadəcə texnoloji nailiyyət deyil, eyni zamanda Cənubi Asiyada geosiyasi balansın kökündən dəyişməsi demək idi. Hindistanın 1974-cü ildə keçirdiyi nüvə sınaqlarından sonra Zülfüqar Əli Bhuttonun "Ac qalsaq da, ot yesək də, o bombanı hazırlayacağıq" şüarı, Pakistanın təhlükəsizlik axtarışının simvoluna çevrildi. Bu yolun mərkəzində isə Qərbin "nüvə casusu", Pakistanın isə "milli qəhrəmanı" sayılan metallurq mühəndis Əbdül Qədir Xan dayanırdı.

İslam tarixinin ən mühüm dönüm nöqtələrindən biri sayılan Təbük yürüşü, Məhəmməd Peyğəmbərin (s.a.s) liderliyində müsəlmanların həm daxili, həm də xarici düşmənlərə qarşı sarsılmaz iradəsini bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Taif mühasirəsindən sonra Məhəmməd Peyğəmbərin (s.a.s) duası ilə müşriklərin qəlbi İslama açılmağa başladı. Lakin Hicrətin doqquzuncu ilində müsəlman icması ciddi sınaqlarla üz-üzə qaldı. Zəkat verməkdən imtina edən bəzi qəbilələrə qarşı qətiyyətli addımlar atıldığı bir vaxtda, Şamdan gələn xəbərlər gündəmi dəyişdi. Şərqi Roma İmperiyasının (Bizans) böyük bir ordu topladığı və bəzi ərəb qəbilələri ilə ittifaq quraraq Mədinəyə hücum edəcəyi xəbəri yayıldı.