BAKI,VOA
ABŞ Prezidenti Corc Herbert Uoker Buş və Sovet İttifaqının rəhbəri Mixail Qorbaçov Vaşinqtonda keçirilən zirvə görüşü zamanı kimyəvi silahların istehsalının dayandırılması və mövcud ehtiyatların məhv edilməsini nəzərdə tutan tarixi saziş imzalayıblar.
Razılaşmaya əsasən, hər iki ölkə kimyəvi silah arsenalını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağı, eyni zamanda bu silahların məhv edilməsi prosesinə qarşılıqlı nəzarət mexanizmi tətbiq etməyi öhdəsinə götürüb.
Sənədə görə, ABŞ və Sovet İttifaqı öz kimyəvi silah ehtiyatlarının 80 faizini ləğv etməli idi. Prosesin şəffaflığını təmin etmək məqsədilə hər iki ölkənin müfəttişləri məhv etmə əməliyyatlarını birbaşa müşahidə etmək hüququ əldə ediblər.
Mütəxəssislər həmin sazişi Soyuq müharibənin son mərhələsində iki supergüc arasında etimadın möhkəmləndirilməsi istiqamətində atılmış mühüm addımlardan biri kimi qiymətləndirirlər.
Kimyəvi silahlar ilk dəfə geniş miqyasda Birinci Dünya müharibəsi dövründə istifadə olunub. Sonrakı onilliklər ərzində bu texnologiya dünyanın bir çox ölkələrində yayılıb və XX əsrin sonlarına doğru çoxsaylı dövlətlər belə silahların hazırlanması imkanına malik olub.
1980-ci illərdə və 1990-cı illərin əvvəllərində kimyəvi silahların istifadəsi beynəlxalq təhlükəsizlik üçün ciddi təhdid olaraq qalırdı. Xüsusilə Yaxın Şərqdə baş vermiş münaqişələr zamanı bu silahlardan istifadə ilə bağlı məlumatlar beynəlxalq ictimaiyyətin narahatlığını artırmışdı.
Vaşinqton sazişi beynəlxalq səviyyədə kimyəvi silahların tam qadağan edilməsinə yönəlmiş daha geniş prosesin başlanğıcı hesab olunur.
ABŞ və Rusiya 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən öz kimyəvi silah ehtiyatlarının mərhələli şəkildə məhv edilməsinə başlayıblar.
Bu təşəbbüsün davamı olaraq 1993-cü ildə ABŞ, Rusiya və daha 150-dən çox dövlət kimyəvi silahların hazırlanmasını, istehsalını, saxlanmasını və istifadəsini qadağan edən beynəlxalq konvensiyanı imzalayıb.
Saziş sonradan beynəlxalq silahlara nəzarət sisteminin əsas sütunlarından birinə çevrilib. ABŞ Senatı sənədi 1997-ci ildə ratifikasiya edərək onun hüquqi qüvvəyə minməsinə dəstək verib.
Analitiklərin fikrincə, Buş-Qorbaçov razılaşması təkcə iki ölkə arasında silahların azaldılması deyil, həm də qlobal miqyasda kütləvi qırğın silahlarının yayılmasının qarşısının alınmasına yönəlmiş mühüm diplomatik mərhələ olub.