BAKI,VOA

Tarix bu gün mədəniyyət salnamələrinə, qlobal diplomatiyada gözlənilməz sülh müqavilələrinə və dəhşətli texnogen qəzalara şahidlik edib. 10 mart – Azərbaycanda ilk dəfə Mirzə Fətəli Axundovun "Lənkəran xanının vəziri" komediyasının səhnəyə qoyulduğu və Azərbaycan Milli Teatrının əsasının qoyulduğu (1873) şanlı gündür. Qlobal geosiyasət səhnəsində isə bu gün Çinin vasitəçiliyi ilə Yaxın Şərqin iki böyük rəqibi olan İran və Səudiyyə Ərəbistanının diplomatik əlaqələri bərpa etmək barədə tarixi sülh razılaşması əldə etdiyi (2023) təqvimdir. Bu gün həmçinin aviasiya tarixində sarsıntı yaradan Efiopiya hava yollarına məxsus "Boeing 737 MAX" təyyarəsinin qəzaya uğradığı (2019), Amerika Birləşmiş Ştatlarında məşhur alim Aleksandr Qraham Bellin ilk uğurlu telefon zəngini etdiyi (1876) və Cənubi Koreyada prezident Pak Kın Henin rəsmən impiçment edildiyi (2017) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 10 mart dövlət rəhbərliyinin mədəniyyət xadimlərini təltif etdiyi və su ehtiyatlarının qorunması barədə rəsmi qərarlar verdiyi bir gündür. Çelsi futbol klubunun yaranmasından Sovet rəhbəri Çernenkonun vəfatına qədər – www.voa.az 10 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Aegates döyüşü: Birinci Pun müharibəsində Roma Respublikası donanması Karfagen qüvvələrini darmadağın edərək müharibənin taleyini həll etdi (E.ə. 241).

İngiltərə parlamentinin buraxılması: İngiltərə kralı I Karl parlamenti buraxdı və ölkədə "On bir illik tiraniya" adlanan mütləqiyyət dövrü başladı (1629).

Böyük Britaniyada ilk siyahıyaalma: Böyük Britaniya tarixində əhalinin sayını, yaşını və peşəsini müəyyən etmək üçün ilk rəsmi ümummilli siyahıyaalma keçirildi (1801).

Laon döyüşü: Napoleon Bonapartın rəhbərlik etdiyi Fransa ordusu Prussiya və Rusiya imperiyası qüvvələri tərəfindən məğlubiyyətə uğradıldı (1814).

Fransa Xarici Legionunun yaradılması: Fransa kralı Lui Filipp əsasən xarici vətəndaşlardan ibarət olan məşhur elit hərbi birləşməni rəsmən təsis etdi (1831).

Qvadalupe İdalqo müqaviləsi: Amerika Birləşmiş Ştatları Senatı Meksika ilə müharibəni bitirən və geniş əraziləri ilhaq edən sülh müqaviləsini ratifikasiya etdi (1848).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk kağız pul: Federal hökumət vətəndaş müharibəsinin xərclərini qarşılamaq üçün tarixində ilk dəfə rəsmi kağız pulları dövriyyəyə buraxdı (1862).

Azərbaycanda Milli Teatr Günü: Bakıda Mirzə Fətəli Axundovun "Lənkəran xanının vəziri" komediyası Həsənbəy Zərdabinin təşəbbüsü ilə tamaşaya qoyuldu və peşəkar Azərbaycan teatrının əsası qoyuldu (1873).

İlk telefon zəngi: İxtiraçı Aleksandr Qraham Bell köməkçisi Tomas Uotsona "Cənab Uotson, bura gəlin, sizi görmək istəyirəm" deyərək tarixdə ilk uğurlu telefon danışığını həyata keçirdi (1876).

Fil Dişi Sahili Fransanın koloniyası: Qərbi Afrikada yerləşən Fil Dişi Sahili (Kot-d'İvuar) rəsmən Fransa imperiyasının koloniyası elan edildi (1893).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında anti-monopoliya qərarları: Amerika məhkəməsi nəhəng şirkətlərin inhisarçılığına qarşı Şerman Anti-Trest qanununun ilk sərt tətbiqini həyata keçirdi (1902).

Çelsi futbol klubunun yaradılması: İngiltərənin paytaxtı Londonda dünya futbolunun ən məşhur klublarından biri olan "Chelsea" rəsmən təsis edildi (1905).

Kuryer mədəni faciəsi: Fransanın şimalında kömür mədənində baş verən dəhşətli partlayış nəticəsində 1099 şaxtaçı həlak oldu, bu, Avropanın ən ağır mədən faciəsidir (1906).

Çində köləliyin ləğvi: Tzin sülaləsi dövründə Çin imperiyasında köləliyi rəsmən ləğv edən tarixi qanun qüvvəyə mindi (1910).

Fevral inqilabının güclənməsi: Rusiya imperiyasının paytaxtı Petroqradda işçilərin kütləvi tətilləri və nümayişləri tam idarəolunmaz hala gəldi, polis xalqa atəş açmaqdan imtina etməyə başladı (1917).

Mahatma Qandinin həbsi: Hindistanın müstəqillik hərəkatının lideri Mahatma Qandi Britaniya hökuməti tərəfindən qiyamçılıq və iğtişaşlara çağırış ittihamı ilə həbs edildi (1922).

Lonq Biç zəlzələsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında baş verən 6.4 bal gücündə zəlzələ nəticəsində 120 nəfər həlak oldu və binaların tikinti standartları dəyişdirildi (1933).

Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının qurultayı: İosif Stalinin rəhbərliyi altında Böyük Təmizləmə (repressiya) dalğasından sonra partiyanın rəsmi XVIII qurultayı işə başladı (1939).

Tokio bombardmanının davamı: Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi hava qüvvələrinin Yaponiyanın paytaxtı Tokioya qarşı həyata keçirdiyi ən ölümcül napalm bombardmanı (Operation Meetinghouse) gün boyu davam etdi (1945).

Çexoslovakiya xarici işlər nazirinin ölümü: Kommunistlərin hakimiyyəti ələ keçirməsindən qısa müddət sonra demokratik yönümlü nazir Yan Masarikin cəsədi pəncərənin altında tapıldı, qətl şübhələri yarandı (1948).

Kubada hərbi çevriliş: General Fulxensio Batista Kubada prezident seçkilərinə müdaxilə edərək hərbi çevrilişlə mütləq hakimiyyəti ələ keçirdi (1952).

Tibetdə kütləvi üsyan: Çin Xalq Respublikasının işğalına və sərt siyasətinə qarşı Tibetin paytaxtı Lhasada yüz minlərlə insanın iştirakı ilə silahlı üsyan başladı (1959).

A Şau vadisi döyüşü: Vyetnam müharibəsində Amerika Birləşmiş Ştatları xüsusi təyinatlıları və Şimali Vyetnam ordusu arasında A Şau vadisində qanlı döyüş başladı (1966).

Martin Lüter Kinq sui-qəsdi etirafı: Vətəndaş hüquqları müdafiəçisi Martin Lüter Kinqi qətlə yetirməkdə günahlandırılan Ceyms Erl Rey məhkəmədə günahını rəsmən etiraf etdi (1969).

Bermud adalarının qubernatorunun qətli: Böyük Britaniyanın tabeliyində olan Bermud adalarının qubernatoru Rixard Şarples sui-qəsd nəticəsində öldürüldü (1973).

Uran planetinin halqalarının kəşfi: Amerika Birləşmiş Ştatları astronomları təsadüfən Uran planetinin ətrafında da Saturn kimi halqa sisteminin mövcud olduğunu kəşf etdilər (1977).

Liviyaya qarşı embarqo: Amerika Birləşmiş Ştatları rəhbərliyi terrorizmi dəstəklədiyi iddiası ilə Liviya hökumətinə qarşı iqtisadi və neft embarqosu tətbiq etdiyini açıqladı (1982).

Konstantin Çernenkonun vəfatı: Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının baş katibi Konstantin Çernenko ağır xəstəlikdən vəfat etdi, ertəsi gün Mixail Qorbaçov hakimiyyətə gəldi (1985).

Haitidə hökumətin devrilməsi: Haiti diktatoru Prosper Avril həftələrlə davam edən kütləvi etirazlardan sonra hərbi xuntanın təzyiqi ilə istefa verdi və ölkədən qaçdı (1990).

Eduard Şevardnadzenin Gürcüstan rəhbərliyinə qayıdışı: Sovet İttifaqının keçmiş xarici işlər naziri Eduard Şevardnadze müstəqil Gürcüstanda yeni yaradılmış Dövlət Şurasının sədri təyin edildi (1992).

Vatikan və Amerika Birləşmiş Ştatları dialoqu: Amerika Birləşmiş Ştatları rəhbərliyi və Vatikan nümayəndələri beynəlxalq sülh prosesi çərçivəsində rəsmi və genişmiqyaslı diplomatik görüşlər keçirdi (1997).

Nasdaq birjasının tarixi rekordu: Texnologiya şirkətlərinin səhmlərinin kəskin artması nəticəsində (Dot-com köpüyü) NASDAQ indeksi öz tarixinin ən yüksək həddi olan 5048 bal səviyyəsinə çatdı (2000).

Şimali Koreya raket sınağı: Şimali Koreya ordusu Amerika Birləşmiş Ştatları və Cənubi Koreya birgə hərbi təlimlərinə etiraz olaraq Yaponiya dənizinə raket atdı (2003).

Liviya nüvə silahlarının yayılmaması müqaviləsi: Müəmmər Qəddafinin rəhbərlik etdiyi Liviya kütləvi qırğın silahlarından rəsmən imtina edərək Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinə əlavə protokolu imzaladı (2004).

Mars Reconnaissance Orbiter: Amerika Birləşmiş Ştatlarının NASA agentliyi tərəfindən buraxılan yüksək dəqiqlikli kosmik kəşfiyyat aparatı uğurla Mars planetinin orbitinə daxil oldu (2006).

İsrail və Fələstin gərginliyi: Qüdsdəki bir yəhudi dini məktəbinə (yeşiva) təşkil edilən terror hücumundan sonra İsrail hökuməti təhlükəsizlik tədbirlərini və diplomatik sanksiyaları artırdı (2008).

Yaponiyada dəhşətli zəlzələ ərəfəsi seysmik hərəkətlilik: Yaponiyada tarixinin ən böyük sunamisinə səbəb olacaq 9 ballıq zəlzələdən cəmi bir gün əvvəl 7.2 bal gücündə xəbərdaredici ön təkanlar baş verdi (2011).

Misir məhkəməsi tərəfindən futbol iğtişaşlarına qərar: Misirin Port-Səid stadionunda 70-dən çox insanın ölümü ilə nəticələnən futbol iğtişaşlarına görə məhkəmə 21 nəfər barəsində ölüm hökmünü təsdiqlədi (2013).

İŞİD tərəfindən qədim abidələrin partladılması: İraq və Şam İslam Dövləti terror qruplaşması İraqın şimalındakı qədim Xorsabad (Dur-Şarrukin) şəhərinin qalıqlarını partlayıcılarla məhv etdi (2015).

Cənubi Koreya prezidentinin impiçmenti: Cənubi Koreya Konstitusiya Məhkəməsi korrupsiya qalmaqalına qarışmış ölkənin ilk qadın prezidenti Pak Kın Henin impiçment qərarını təsdiqləyərək onu vəzifədən uzaqlaşdırdı (2017).

Efiopiya hava yolları faciəsi: Efiopiyanın paytaxtı Əddis-Əbəbədən uçan "Boeing 737 MAX 8" tipli sərnişin təyyarəsi havaya qalxdıqdan bir neçə dəqiqə sonra qəzaya uğradı, 157 nəfər həlak oldu (2019).

Liviya parlamentinin yeni hökuməti təsdiqləməsi: Uzun sürən vətəndaş müharibəsindən sonra Liviya parlamenti ölkəni seçkilərə aparacaq Milli Birlik Hökumətinə rəsmən etimad göstərdi (2021).

Rusiya və Ukrayna xarici işlər nazirlərinin görüşü: Türkiyənin vasitəçiliyi ilə Antalyada Rusiya və Ukrayna xarici işlər nazirləri arasında müharibənin başlanmasından sonra ilk dəfə yüksək səviyyəli tarixi sülh danışıqları keçirildi (2022).

İran və Səudiyyə Ərəbistanı sülh müqaviləsi: Çin Xalq Respublikasının vasitəçiliyi ilə Yaxın Şərqin iki rəqib dövləti – İran və Səudiyyə Ərəbistanı uzun illər sürən fasilədən sonra diplomatik əlaqələri bərpa etmək və səfirlikləri açmaq barədə tarixi sülh razılaşması imzaladılar (2023).

Silicon Valley Bank iflası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının iqtisadiyyatında böyük şok yaradan texnologiya yönümlü "Silicon Valley Bank" rəsmən iflas etdi və dövlət nəzarətinə götürüldü (2023).

Oskar mükafatlandırma mərasimi hazırlıqları: Dünyanın ən nüfuzlu kino sənayesi mükafatı olan "Oskar" mərasimi üçün Los-Ancelesdə rəsmi qırmızı xalı tədbirlərinə başlanıldı (2024).

Portuqaliyada növbədənkənar parlament seçkiləri: Portuqaliyada baş nazirin istefasından sonra yaranmış siyasi böhranı həll etmək üçün əhali növbədənkənar ümumi seçkilərdə səs verdi (2024).

Pakistan prezidenti Asif Əli Zərdarinin andiçməsi: Pakistan parlamentində keçirilən səsvermədə qalib gələn Asif Əli Zərdari rəsmən ölkənin yeni prezidenti kimi and içərək vəzifəsinə başladı (2024).

Haiti paytaxtında səfirliklərin təxliyəsi: Haitidə silahlı kartellərin hücumları fonunda təhlükəsizlik vəziyyətinin kritik həddə çatması səbəbindən Amerika Birləşmiş Ştatları və Avropa ölkələri öz səfirliklərini təcili təxliyə etdi (2024).

İndoneziyada dəhşətli daşqınlar: İndoneziyanın Qərbi Sumatra bölgəsində aramsız yağışların səbəb olduğu daşqın və torpaq sürüşmələrində onlarla insan həlak oldu (2024).

Qəzzada humanitar yardım tələfatları: Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Qəzza zolağında davam edən hərbi əməliyyatlar zamanı humanitar yardım alarkən həlak olan mülki şəxslərlə bağlı yeni təcili xəbərdarlıq yaydı (2024).

Sudanda vətəndaş müharibəsi humanitar böhranı: Beynəlxalq təşkilatlar Sudan daxilində ordu və Çevik Dəstək Qüvvələri arasında Ramazan ayına baxmayaraq döyüşlərin davam etməsini kəskin pislədi (2024).

Avropa Mərkəzi Bankının inflyasiya hesabatı: Avropa Mərkəzi Bankı qitədə iqtisadi artımın ləngiməsi və uçot dərəcələrinin sabit saxlanılması barədə yeni rəsmi hesabatını açıqladı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Milli Teatr Günü dövlət təltifləri: 10 Mart – Azərbaycan Milli Teatr Günü münasibətilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən teatr sənətinin inkişafında xidmətləri olan incəsənət xadimlərinə fəxri adların və Prezident təqaüdlərinin verilməsi haqqında rəsmi sərəncam imzalandı (2024).

Su ehtiyatlarının idarə olunması fərmanı: Dövlət başçısı ölkədə iqlim dəyişikliyi fonunda su ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilməsi, yeni su anbarlarının inşası və elektron su informasiya sisteminin yaradılması barədə fərman imzaladı (2024).

Beynəlxalq təhsil memorandumu: Bakı şəhərində Təhsil Nazirliyi və beynəlxalq qurumlar arasında azad edilmiş ərazilərdə məktəblərin rəqəmsal avadanlıqlarla təmin edilməsinə dair müqavilə imzalandı (2024).

Cənub Qaz Dəhlizi ixrac qərarı: Azərbaycan Respublikasının Energetika Nazirliyi Avropa İttifaqı ölkələrinə təbii qaz ixracının həcminin müqavilələrə uyğun olaraq artırılması barədə yekun protokolları rəsmən təsdiqlədi (2025).

Frankofoniya Günlərinin açılışı: Xarici İşlər Nazirliyi və Fransadilli ölkələrin səfirliklərinin birgə təşkilatçılığı ilə Bakıda "Beynəlxalq Frankofoniya Günləri"nin rəsmi açılış mərasimi keçirildi (2025).

İrana humanitar yardım: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və İran İslam Respublikasının Prezidenti cənab Məsud Pezeşkian arasında 2026-cı il 8 mart tarixində baş tutmuş telefon danışığına əsasən, qonşu və dost İran xalqının hazırkı ehtiyaclarının təmin edilməsi məqsədilə İrana humanitar yardım yola salınıb. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin tapşırığına uyğun olaraq Fövqəladə Hallar Nazirliyinin avtomobilləri ilə İran İslam Respublikasına yola salınan humanitar yardıma 10 ton un, 6 ton düyü, 2,4 ton şəkər, 4 tondan artıq su, 600 kq-a yaxın çay, 2 tona yaxın dərman və tibbi ləvazimatlar daxildir (2026) .