BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Afrikanın Sahil bölgəsində iqlim böhranı, səhralaşma, su qıtlığı və kütləvi miqrasiya təhlükəsizlik problemlərini daha da dərinləşdirərək regiondakı münaqişələrin xarakterini dəyişir. Araşdırmalara görə, quraqlıq və torpaq deqradasiyası təkbaşına müharibələrə səbəb olmasa da, zəif idarəçilik, yoxsulluq və resurs uğrunda rəqabətlə birləşərək silahlı qrupların fəaliyyət göstərməsi üçün əlverişli mühit yaradır.

Tədqiqatçıların araşdırmasına əsasən, Sahil və Qərbi Afrikada iqlim dəyişiklikləri artıq yalnız ekoloji və humanitar problem kimi deyil, təhlükəsizlik məsələsi kimi də qiymətləndirilir. Quraqlıq insanların su, torpaq və dolanışıq mənbələri uğrunda mübarizəsini gücləndirir, bu isə yerli qarşıdurmaların daha geniş silahlı münaqişələrə çevrilməsinə səbəb olur.

Qeyd olunur ki, iqlim amili müharibəni birbaşa yaratmır, lakin münaqişənin yarandığı sosial və siyasi mühiti dəyişdirir. Dövlət institutlarının zəif olduğu bölgələrdə ekoloji böhran mövcud problemləri daha da ağırlaşdırır.

Səhralaşma torpaq və su uğrunda rəqabəti artırır

Sahil bölgəsində temperaturun artımı qlobal orta göstəricidən təxminən 1,5 dəfə yüksək sürətlə davam edir. Bu proses torpaqların məhsuldarlığını azaldır, su ehtiyatlarına təzyiqi artırır və kənd təsərrüfatından asılı milyonlarla insanın həyatını çətinləşdirir.

Araşdırmalara görə, iqlim dəyişiklikləri yağış rejimlərini də pozur. Əvvəllər mövsümi və sabit yağıntılarla təmin olunan ərazilərdə indi yağışların gec başlaması, erkən bitməsi və qısa müddətdə intensiv xarakter alması müşahidə olunur.

Nəticədə kənd təsərrüfatı ikiqat risklə üzləşir: bir tərəfdən su çatışmazlığı məhsuldarlığı azaldır, digər tərəfdən qəfil güclü yağışlar torpağın üst münbit qatını yuyaraq əkin sahələrinə zərər vurur.

Məlumatlara əsasən, Sahil bölgəsində quraqlıq mövsümündə təxminən 15,4 milyon insan kəskin ərzaq təhlükəsizliyi problemi ilə üzləşə bilər. Bundan əlavə, 1,5 milyondan çox insan fövqəladə vəziyyət həddinə yaxınlaşa bilər.

Rəqiblərə çevrilən fermerlər və köçəri maldarlar

Sahildə iqlim böhranının ən ciddi nəticələrindən biri fermerlər və köçəri maldarlar arasında artan gərginlikdir.

Ənənəvi olaraq bu icmalar arasında resurslardan birgə istifadə mexanizmləri mövcud olub. Köçəri maldarlar mövsümi olaraq heyvanlarını yeni otlaqlara aparır, fermerlərlə qarşılıqlı faydalı münasibətlər qururdular.

Lakin quraqlıq və səhralaşma bu sistemi pozub. Şimal bölgələrində otlaqların azalması maldarları daha cənub ərazilərə köçməyə məcbur edir. Bu zaman onlar əkin sahələri, su mənbələri və otlaq əraziləri uğrunda yerli icmalarla qarşıdurmaya girirlər.

Məsələn, bir mal-qaranın əkin sahəsinə daxil olması və məhsula zərər vurması əvvəlcə kiçik yerli mübahisə kimi görünsə də, zəif dövlət nəzarəti və sosial gərginlik fonunda daha böyük qarşıdurmaya çevrilə bilər.

Vurğulanır ki, bu münaqişələrin əsas səbəbi dini və ya etnik fərqlər deyil, ilk növbədə torpaq və su uğrunda rəqabətdir. Lakin zaman keçdikcə kimlik faktorları bu mübahisələrə əlavə olunur və qarşıdurmalar daha mürəkkəb xarakter alır.

Miqrasiya böhranı şəhərlərə əlavə təzyiq yaradır

İqlim dəyişiklikləri Saheldə həm kəndlərdən şəhərlərə, həm də regionlararası miqrasiyanı sürətləndirir.

Mali, Burkina Faso və Nigerdə təhlükəsizlik böhranı səbəbindən 3,44 milyondan çox insanın məcburi köçkün vəziyyətinə düşdüyü bildirilir. Eyni zamanda su qıtlığı və torpaq deqradasiyası səbəbindən yeni miqrasiya dalğaları yaranır.

Kənd yerlərindən şəhərlərə axın nəticəsində Niamey, Bamako və Uaqaduqu kimi şəhərlərdə əhali yükü artır. Bu isə mənzil, səhiyyə, iş yerləri, elektrik enerjisi və ərzaq təminatı sahələrində problemləri dərinləşdirir.

Araşdırmaya görə, bəzi şəhər kənarı ərazilər "məhrumiyyət mərkəzlərinə" çevrilir. Burada əvvəlki dolanışıq imkanlarını itirmiş insanlar yeni iqtisadi imkan tapa bilmədikləri üçün sosial narazılıq artır və silahlı qrupların təsir imkanları genişlənir.

Terror qrupları ekoloji böhrandan istifadə edir

Sahildə fəaliyyət göstərən silahlı və terror qrupları zəifləmiş sosial strukturlardan və dövlət nəzarətinin məhdud olduğu ərazilərdən istifadə edir.

Araşdırmada bildirilir ki, Camaat Nusrat əl-İslam vəl-Muslimin, Sahil İslam Dövləti və Boko Haram kimi təşkilatlar su və torpaq böhranından təsir imkanlarını artırmaq üçün istifadə edirlər.

Bu qruplar bəzi bölgələrdə dövlətin yerinə təhlükəsizlik təmin edən, resurslara çıxışı idarə edən və gəlir imkanları yaradan struktur kimi təqdim olunmağa çalışır.

Xüsusilə gənclər arasında işsizliyin artması və ənənəvi dolanışıq imkanlarının itirilməsi silahlı qrupların yeni üzvlər cəlb etməsini asanlaşdırır.

Araşdırmaya görə, terror qrupları fermer-maldar qarşıdurmalarını da öz maraqları üçün istifadə edir. Onlar yerli narazılıqları daha geniş siyasi və hərbi mübarizəyə çevirərək yeni təsir zonaları yaratmağa çalışırlar.

Hərbi həll kifayət etmir

Tədqiqatçılar hesab edir ki, Sahildə təhlükəsizlik böhranının yalnız hərbi üsullarla həll edilməsi mümkün deyil. Çünki münaqişələri qidalandıran əsas amillər – su qıtlığı, səhralaşma, yoxsulluq və zəif idarəçilik – aradan qaldırılmadan silahlı qrupların təsir imkanları qalacaq.

Ekspertlərə görə, regionda uzunmüddətli sabitlik üçün iqlimə uyğun kənd təsərrüfatı siyasəti, su ehtiyatlarının idarə olunması, yerli icmalar arasında vasitəçilik mexanizmlərinin gücləndirilməsi və dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi vacibdir.

Beləliklə, Sahildə ekoloji böhran artıq yalnız təbiət hadisəsi deyil. Quraqlıq torpaqları zəiflədir, səhralaşma insanları köçməyə məcbur edir, miqrasiya sosial gərginliyi artırır, zəif idarəçilik isə bu problemlərin təhlükəsizlik böhranına çevrilməsinə şərait yaradır.