BAKI, AzerVoice, Azər Hüseynov Tarixçi, İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti, xüsusi olaraq AzerVoice üçün
Son günlər Rusiya ərazisində yaşayan azərbaycanlılara qarşı təzyiqlərin artması və bu hadisələrin siyasi aspektlərdə geniş rezonans doğurması diqqətçəkici məqamdır. Bu proses fonunda Azərbaycan-Rusiya münasibətlərində müəyyən gərginliyin yarandığı müşahidə olunur. Bu gərginliyin davamlı olub-olmaması isə situasiyanın inkişafından asılı olacaq.
Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas dayaq nöqtələrindən biri “özünü qoruma refleksi”dir. Bu refleksin formalaşmasının arxasında bir sıra obyektiv səbəblər dayanır. Şimalda yerləşən böyük Rusiya dövləti yalnız coğrafi yox, eyni zamanda tarixi və strateji baxımdan ciddi risk faktorudur. Rusiya tarix boyu ən zəif hesab edildiyi anlarda belə, siyasi nəzəriyyələri alt-üst edən addımlar atmağı bacarıb – yeni ərazilər ələ keçirib, öz sistemini başqa bölgələrə ixrac edib.
Bu baxımdan, Rusiyanın davranış kodlarını və tarixi alqoritmlərini bilmədən hazırkı vəziyyəti qiymətləndirməyə çalışan bəzi analitiklərin yanaşmaları bəzən təbəssüm doğursa da, əslində bu təbəssümün arxasında ciddi tarixi dərslər və acı təəssüratlar dayanır. 1812-ci ildə Napoleon Rusiyaya hücum etdi, amma 1815-ci ildə artıq sürgündə idi. 1917-ci ildə Rusiya Birinci Dünya Müharibəsindən çəkildi və arxasınca gələn vətəndaş müharibəsi, Kolçak və digər qüvvələrlə ikihakimiyyətlilik, sonda isə SSRİ-nin qurulması – bütün bunlar Rusiyanın siyasi davranış modellərini göstərən misallardır. Bu amillər müasir siyasi analitiklər və qərarvericilər tərəfindən nəzərə alınmalıdır.
Digər tərəfdən, İran İslam Respublikasının tarixi yaddaşında Azərbaycan 1828-ci ildə ondan qoparılan bir ərazi kimi qavranılır. Lakin reallıq onu göstərir ki, İran bu gün Azərbaycanı suveren dövlət kimi tanımağa faktiki olaraq məcburdur. İran daxilində bəzi alt qruplar – xüsusən tarixi sasaniçi düşüncə daşıyıcıları – zaman-zaman bu tarixi yaddaşı diriltmək və diqqəti başqa məsələlərə yönəltmək cəhdləri göstərirlər. Belə bir şəraitdə İran prezidenti Bezeşkianın Xankəndinə səfəri müsbət və konstruktiv bir jest kimi qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan-İran münasibətləri qarşılıqlı hörmət prinsipi üzərində qurulmalıdır və bu istiqamətdə özünü qoruma refleksi çərçivəsində əməkdaşlıq yolları axtarılmalıdır.
Gürcüstan isə Azərbaycanın yalnız diasporunun yaşadığı bir məkan deyil, eyni zamanda yerli azərbaycanlı əhalinin olduğu bir dövlətdir. Gürcüstanla münasibətlər ümumilikdə qarşılıqlı tərəfdaşlıq ruhunda inkişaf etsə də, zaman-zaman müəyyən zigzaqlar da yaşanıb. Lakin son nəticədə siyasi rasionalizm üstün gəlib və münasibətlər normallaşıb.
Ermənistan isə hələ də düşmən dövlət olaraq qalır. Aramızda hələlik sülh müqaviləsi imzalanmayıb və bu, münasibətlərdə strateji qeyri-müəyyənlik yaradır.
Qərb dövlətləri ilə bağlı isə qeyd etmək lazımdır ki, onların Azərbaycanla ortaq tarixi, dini, mədəni və ruhi bağları yoxdur. Bu ölkələr əsasən rasional maraqlar çərçivəsində tərəfdaşlıq edir. Türkiyə isə Azərbaycanın yaxın müttəfiqidir. Bu müttəfiqlik hər iki dövlət üçün həyati əhəmiyyət daşıyır, lakin hər bir məsələdə tam eyni mövqedən çıxış etmək də real deyil. Hər iki dövlətin spesifik maraqları var və bu maraqlar koordinasiyalı şəkildə, amma müstəqil formada tənzimlənməlidir.
Digər tərəfdaşlardan biri İsraildir. Azərbaycan ilə İsrail arasındakı əməkdaşlıq strateji xarakter daşıyır. Lakin bu müttəfiqlik eyni zamanda İslam və ərəb dünyası ilə münasibətlərin balanslı şəkildə qorunmasını zəruri edir. Bu balansın təmin olunması Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzu üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Sonda qeyd edilməlidir ki, Azərbaycan bu gün geosiyasi, coğrafi və demoqrafik reallıqlara uyğun şəkildə özünü qoruma refleksi ilə hərəkət edir. Bu refleks ona imkan verir ki, mürəkkəb və dəyişkən regional mühitdə öz siyasi müstəqilliyini və milli suverenliyini qoruya bilsin. Lakin bu siyasətin uğuru üçün yalnız praqmatik yanaşma kifayət deyil – milli kimlik, dini mənsubiyyət və mədəni-ruhi bağların da gücləndirilməsi strateji zərurət kimi qarşıda durur.