BAKI,VOA
Həyatı və şəxsiyyəti haqqındakı məlumatlar yaxın zamanlara qədər yalnız əsərindəki bir neçə qeyddən ibarət qalan, tərcümeyi-halı xüsusunda özü də çox qapalı davranan Kaşğarlının bəzi ifadələrindəki ipuclarından çıxış edərək və tarixi mənbələrin də köməyi ilə məhdud bir bioqrafiyası əldə edilməkdədir. Mövzu ilə bağlı faydalı qeydlər istisna olmaqla, alim haqqında deyilənlər çox vaxt tutarsız, bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən təxmini görüşlərdən və yerli rəvayətlərdən ibarətdir.

Doğum tarixini dəqiq müəyyən edən bir qeydə rast gəlinməsə də, künyəsi onu "Kaşğarlı" kimi tanıtsa da, əslində doğum yerinin Barsqan olduğu anlaşılmaqdadır. Əsərində atasının bu yerin əmiri olduğunu bildirməsi (Dîvânü lugāti’t-Türk, vr. 313a) və Barsqana sıx bağlılığını hiss etdirən digər qeydlər bu faktı gücləndirir.

Soy-kökü və mənşəyi

Kitabının Abbasi xəlifəsinə təqdimat hissəsində o, özünü Türk qövmünün soyca ən köklü şəxsi, Türk ellərinin coğrafiyasında geniş bir sahəyə yayılmış Türk topluluqları arasında illərlə dolaşıb onların dialektlərini yaxından öyrənmiş, Türk dili üzərində ən üst səviyyədə bilik sahibi olmuş bir mütəxəssis kimi təqdim edir. Eyni zamanda, dövrü üçün mühüm bir məziyyət sayılan mükəmməl silah işlətməyi bildiyini və yüksək təbəqəyə yaraşan döyüşçülük tərbiyəsi aldığını vurğulayır.

Kaşğarlı Mahmudun Qaraxanlı hökmdar soyundan gəldiyi həqiqəti müxtəlif elmi izahlarda özünü göstərir. Omeljan Pritsakın tədqiqatlarına görə (TM, X [1953], s. 243-246), Kaşğarlının babası 992-ci ildə Samanoğullarının mərkəzi Buxaranı fəth edən Harun Buğra Xandır. Atası Hüseyn b. Məhəmməd isə onun üçüncü nəsildən nəvəsidir. Şəcərəyə əsasən, onun soyu Xotən fatehi Yusif Qədir xana və Buxara fatehi Harun Buğra xana söykənir.

Trajik saray hadisəsi və həyatının dönüş nöqtəsi

İbnü’l-Əsirin bu ailə ilə bağlı nəql etdiyi trajik bir hadisə Kaşğarlının kimliyinə işıq salır. Qaraxanlı hökmdarı Məhəmməd Buğra xan iqtidarı böyük oğlu Hüseyn Çağrı Tiginə (Mahmudun atası) buraxmaq istəyərkən, digər arvadı öz oğlu İbrahimin taxta çıxması üçün sarayda böyük bir suiqəsd təşkil edir. Bu qırğın zamanı ailənin bir çox üzvü, o cümlədən Mahmudun atası və babası öldürülür. Mahmud bu qırğından sağ qurtara bilsə də, həyatı tamamilə dəyişir. İbnü’l-Əsir bu hadisənin tarixini qəti şəkildə 1047-1048-ci illər (hicri 439) kimi qeyd edir.

Barthold və Zəki Vəlidi Toqan kimi tarixçilər də onun Qaraxanlı ailəsinə və ya yüksək aristokratiyaya mənsub olduğu qənaətindədirlər. Əsərində adını çəkdiyi Nizaməddin İsrafil Toqan Tigin kimi şəxslər də onun mənsub olduğu yüksək zümrənin nümayəndələridir.

Elm yolunda gəzginlik və mühacirət

Süiqəsddən sonra Kaşğarlı Mahmudun həyatı 1072-ci ilə qədər yenidən naməlum qalır. Pritsaka görə, o, fəlakətdən sonra vətənindən qaçmaq məcburiyyətində qalmış, on il qədər Türk ölkələrində dolaşdıqdan sonra Bağdada siyasi mühacir kimi sığınmışdır. Lakin digər tədqiqatçılar onun mütləq mənada mühacir kimi deyil, özünü elmə həsr etmiş bir tədqiqatçı kimi dolaşdığını iddia edirlər. Ehtimal olunur ki, yaşanan faciə onu iqtidar iddialarından uzaqlaşdırıb Türk topluluqlarının dilini və həyatını öyrənməyə yönəltmişdir.

Digər rəvayətlərə görə, Mahmud Pamirin çətin Muk keçidini aşaraq Orta Asiyanın müxtəlif guşələrində olmuş, İran və İraqda ərəb, fars və rum dillərini öyrənmişdir. 1057-1072-ci illər arasında "Dîvânü lugāti’t-Türk" üçün material topladıqdan sonra 1072-ci ildə Bağdada gəlmiş və əsərini burada tamamlamışdır.

Yeni tapıntılar: Opal kəndi və son illəri

1972-1983-cü illərdə aparılan genişmiqyaslı araşdırmalar Kaşğarlının bioqrafiyasına yeni ünsürlər qatmışdır. Yerli rəvayətlərə görə, o, 1008-ci ildə doğulmuşdur. Doğum yeri kimi bəzi qaynaqlar Kaşğarın yaxınlığındakı Opal kəndini göstərir. Anası Qaraxanlı alimlərindən Xoca Seyfəddin Büzürgvarın qızı Bubi Rabiadır. Kaşğarlı ilk təhsilini Opalda almış, sonra Kaşğarda "Mədrəsə-i Həmidiyyə" və "Mədrəsə-i Saciyyə"də oxumuşdur.

1080-ci ildə vətəninə dönən Mahmud, Opalda "Mədrəsə-i Mahmudiyyə"ni quraraq müdərrislik etmiş və 1090-cı ildə (bəzi qaynaqlara görə 1105 və ya 1126) 97 yaşında vəfat etmişdir. Onun məzarı Opalın Azak kəndində "Həzrət-i Mollam Şəmsəddin" adı ilə tanınan türbədə aşkar edilmişdir. 1836-cı ilə aid bir vəqf sənədi bu zatın məhz Kaşğarlı Mahmud olduğunu təsdiqləmişdir.

"Dîvânü lugāti’t-Türk": Türk dünyasının abidəsi

Mahmud Kaşğarlının ən böyük xidməti onun möhtəşəm əsəridir. O, bu əsəri yazmaq üçün illərlə çətinliklərə sinə gərmiş, Türk boylarının yaşadığı coğrafiyanı qarış-qarış gəzmişdir. Bəzi iddiaların əksinə, onun bu əsəri yazmaq fikri Bağdadda deyil, hələ Türk ellərində ikən yaranmışdır. Çünki əsərdəki zəngin dialektoloji və folklor materialını Bağdadda oturaraq yaddaşdan yazmaq mümkün deyildi.

Alimin məqsədi təkcə ərəblərə türkcə öyrətmək deyil, həm də Türk dilinin ərəb dili ilə eyni səviyyədə, hətta bəzi cəhətlərdən daha üstün olduğunu sübut etmək idi. O, Türk dilinin qrammatikasını sistemləşdirən "Kitâbü Cevâhiri’n-nahv fî lugāti’t-Türk" adlı daha bir əsər yazsa da, təəssüf ki, həmin kitab günümüzə çatmamışdır.

Türkologiyanın banisi və ensiklopedist

Kaşğarlı Mahmud sadəcə bir lüğətçi deyil, metod sahibi olan peşəkar bir filoloq idi. O, müqayisəli dilçiliyin dünyada ilk öncüllərindən sayılır. Əsərində Türk mədəniyyəti, etnoqrafiyası, mifologiyası və coğrafiyası haqqında verdiyi məlumatlar "Dîvân"ı bir növ **"Türkiyyat ensiklopediyası"**na çevirmişdir. O, həm də mahir bir folklor toplayıcısı və şeir bilicisi idi. Əsərinə daxil etdiyi əruz vəznli şeirlərin bir hissəsinin (məsələn, Terken Xatuna mədhiyyənin) bizzat onun qələmindən çıxdığı ehtimal olunur.

Mahmud Kaşğarlı tək əsəri ilə Qərbdə əsrlər sonra formalaşacaq Türkologiyanın təməlini 11-ci əsrdə Orta Asiyada qoymuşdur. Onun irsi bu gün bütün Türk dünyası üçün tükənməz bir xəzinə və qürur mənbəyidir.