BAKI, VOA

Malkolm X (əsl adı Malcolm Little; 19 may 1925 – 21 fevral 1965) ABŞ-da vətəndaş hüquqları uğrunda mübarizə aparan ən nüfuzlu və xarizmatik liderlərdən biri olub. O, qaradərili insanların azadlığı, özünümüdafiə hüququ və irqçiliyə qarşı amansız mübarizə ideyalarını güclü şəkildə müdafiə edib.

1. Həyatı və çətin uşaqlıq illəri

Malcolm Little 1925-ci ildə ABŞ-ın Nebraska ştatının Omaha şəhərində anadan olub. Atası Earl Little irqçiliyə qarşı mübarizə aparan aktivist idi və buna görə də ailəsi Ku-Kluks-Klan kimi irqçi qrupların dəfələrlə təzyiq və hücumlarına məruz qalmışdı. 1931-ci ildə atası müəmmalı şəkildə öldürüldü (rəsmi olaraq qəza deyilsə də, ailəsi bunun qəsd olduğuna inanırdı). Anası isə ağır psixoloji problemlər səbəbindən xəstəxanaya yerləşdirildi. Malkolm və bacı-qardaşları müxtəlif himayədar ailələrə verildi.

Cavan yaşlarından cinayət dünyasına qarışan Malkolm X gənclik illərində narkotik, quldurluq və digər cinayətlərə görə həbs olundu. Məhbus olduğu illər (1946–1952) onun intellektual inkişafının başlanğıcı oldu.

2. "İslam Milləti" (NOI) və Liderliyə Yüksəlişi

Həbsxanada olarkən o, Elijah Muhammad tərəfindən idarə olunan İslam Milləti (Nation of Islam – NOI) hərəkatına qoşuldu. O, "Little" soyadını köləlik dövründə ağaların verdiyini düşündüyü üçün ondan imtina etdi və itirilmiş Afrika köklərini simvolizə edən "X" soyadını götürdü.

Həbsdən çıxdıqdan sonra Malkolm X təşkilatın əsas simasına və ən güclü natiqinə çevrildi. O, Martin Lüter Kinqin dinc mübarizə və inteqrasiya strategiyasına qarşı çıxır, afrikalı amerikalıların öz haqlarını qorumaq üçün lazım gələrsə, güc tətbiq edərək azadlıqlarını müdafiə etməli olduğunu bildirirdi. Onun bu dövrdəki məşhur ifadəsi belə idi:

“Azadlıq ya səsvermə ilə, ya da güllə ilə əldə olunur.”

3. İslamla Tanışlığı və Böyük Fikir Dəyişikliyi

1964-cü ildə Malkolm X İslam Milləti hərəkatından ayrıldı. Bunun əsas səbəbi həm Elijah Muhammad ilə yaşanan siyasi ixtilaflar, həm də rəhbərin korrupsiya və qeyri-əxlaqi əməllərdə ittiham olunması idi. Malkolm həqiqi İslamı öyrənmək üçün Həcc ziyarətinə getdi.

Məkkədə Yaşadığı Dəyişiklik: Həcc zamanı Malkolm X ilk dəfə fərqli irq və millətlərdən olan müsəlmanlarla birlikdə ibadət etdi. O, ağ, qara, asiyalı və ərəb müsəlmanlarının qardaş kimi yan-yana durduğunu, irq ayrı-seçkiliyinin İslamda yer almadığını gördü. Bu, onun "bütün ağlar şeytandır" deyən əvvəlki radikal baxışlarını tamamilə dəyişdi. O, Məkkədə Kral Faysal və digər müsəlman liderlərlə görüşərək İslamın universal bərabərlik dəyərlərinə şahid oldu. Həccdən sonra El-Hajj Malik El-Shabazz adını qəbul etdi.

Məkkədən yazdığı məşhur məktub:

"Mən Məkkədə elə bir şey gördüm ki, ABŞ-da heç vaxt təsəvvür edə bilməzdim – fərqli irqlərdən olan insanlar tam bərabərlik içində ibadət edirdilər. Burada ağ dərili və qara dərili arasında heç bir fərq yoxdur. Əgər Amerika İslamı qəbul etsə, irqçiliyin kökü tamamilə kəsilər.”

4. Həccdən Sonrakı Yeni Yol və Qətli

Ziyarətdən qayıtdıqdan sonra Malkolm X artıq yalnız afro-amerikalıların hüquqları üçün deyil, bütün insanların bərabərliyi uğrunda mübarizə aparmağa başladı. O, Müsəlman Məscidi və Afro-Amerika Birliyi Təşkilatını quraraq sülh yolu ilə mübarizəni ön plana çəkdi.

Təəssüf ki, onun bu yeni missiyası uzun sürmədi. 21 fevral 1965-ci ildə Malkolm X Nyu-Yorkda, Audübon zalında çıxış edərkən 15 güllə ilə qətlə yetirildi. Onun ölümündə "İslam Milləti" üzvlərinin əli olduğu iddia edilir, lakin sui-qəsdin arxasında FBI və polisin dayandığına dair ciddi şübhələr hələ də qalmaqdadır.

Malkolm X-in yaddaşlarda qalan sözləri:

“Sənə ədalət verilmirsə, onu özün almalısan.”

“Qaraların azadlığı üçün mübarizə aparmayan bir insan onların istismarına şərikdir.”

“Bizə sülh lazımdır, amma azadlıq da vacibdir.”