Suriyanın devrilmiş prezidenti Bəşər əl-Əsədin əmisi, ölkənin keçmiş idarəetmə sisteminin ən tanınmış simalarından biri olan Rifət əl-Əsəd 88 yaşında vəfat edib. Çərşənbə günü xəbər agentliklərinin yaydığı məlumata görə, onun siyasi və təhlükəsizlik fəaliyyəti 1982-ci il Həma hadisələri zamanı kütləvi qətllər və işgəncələrdə birbaşa məsuliyyət daşıması ilə yadda qalıb.

Suriyanın şərqində – Rakka, Deyr əz-Zor və Həsəkə xəttində baş verən son hadisələr bir daha göstərdi ki, bölgədə silahlı gücdən daha vacib olan faktor sosial legitimlik və yerli dayaqlardır. Suriya Ordusunun YPG/SDG-yə qarşı apardığı əməliyyatların qısa müddətdə nəticə verməsinin əsas səbəbi məhz Ərəb qəbilələrinin açıq şəkildə Dəməşqin yanında yer alması oldu. Bu proses təkcə hərbi əməliyyat kimi deyil, regional siyasi düzənin yenidən formalaşması baxımından oxunmalıdır.

Ortaq Tarix və Vahid Kimlik Suriyada ərəblər və kürdlər arasındakı inteqrasiya köklü və dərindir. Bu, 1260-cı ildə monqollara qarşı qazanılan Eyn Calut zəfərində olduğu kimi, eyni məqsəd uğrunda birləşən xalqların tarixidir. Bu tarix elə bir toxumadır ki, orada ərəbi digərindən ayırmaq qeyri-mümkündür. Suriya və İraq torpaqlarında 15-dən çox sivilizasiya yaşamış və bu gün mövcud olan sarsılmaz milli birliyi formalaşdırmışdır.

Tarix boyu Rusiya imperiyası, Sovet İttifaqı və müasir Rusiya Federasiyası müxtəlif dövrlərdə onlarla xalqa, dövlətdə və etnik qrupa qarşı həyata keçirdiyi zorakılıqlar, hərbi müdaxilələr və insanlıq əleyhinə cinayətlərlə yadda qalıb. Qafqazda etnik təmizləmələrdən tutmuş Şərqi Avropada işğallara, Orta Asiyada zorla köçürmələrdən tutmuş Yaxın Şərqdə qanlı müdaxilələrə qədər uzanan bu tarix, təkcə siyasi məqsədlərlə deyil, həm də imperiya zehniyyətinin davamı olaraq həyata keçirilib.

Hələb vilayətinin şərqində yerləşən Tel Həfər və Məskənə bölgələrində, eləcə də Fəratın şərqində baş verən son hadisələr, ondan əvvəl isə cari ilin yanvarın əvvəlində Suriya hökuməti ilə “Suriya Demokratik Qüvvələri” (SDQ/PKK terror təşkilatının Suriya qolu) arasında Hələbdə Şeyx Məqsud və Əl-Əşrəfiyyə məhəllələri uğrunda gedən döyüş, iki tərəf arasında danışıqlar yolunun taleyi ilə bağlı narahatlıq və sualları artırır. Sözügedən danışıqlar xətti Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şaraa və “Suriya Demokratik Qüvvələri”nin (SDQ) komandanı Məzlum Abdi arasında 10 mart tarixli razılaşmanın imzalanması ilə başlamışdı. Lakin bu razılaşmanın icrası istiqamətində real irəliləyiş əldə edilməyib.

Suriya Demokratik Qüvvələrinin dövlət institutlarına inteqrasiyasını və atəşkəsin qüvvəyə minməsini nəzərdə tutan razılaşmanın elan olunmasından sonra Dəməşq regional və beynəlxalq miqyasda intensiv diplomatik fəallıqla xarakterizə olunan yeni siyasi və təhlükəsizlik mərhələsinə daxil olub. Suriya Prezidenti Əhməd əş-Şəraa razılaşmanın nəticələrini möhkəmləndirmək, tərəfdaşları arxayın etmək və dövlətin bütün Suriya ərazisində suverenliyinin bərpası prosesinə siyasi dəstəyi genişləndirmək məqsədilə region və dünya liderləri ilə bir sıra telefon danışıqları aparıb.

Donald Trampın təxminən bir il əvvəl yenidən Ağ Evə qayıdışından sonra ABŞ-də siyasi həyatın ənənələrinə zidd olan, konstitusion institutlara meydan oxuyan qərar və addımların sürətli artımı müşahidə olunur. Onun “Amerika əvvəl” şüarı getdikcə “Mən və Amerika əvvəl” anlayışına çevrilib.

Xidmət başa çatıb. QSD bu gün ABŞ-nin Əfqanıstanda istifadə edib sonra tərk etdiyi yerli müttəfiqlərin taleyinə doğru sürüklənir. Dünən Vaşinqton əfqan tərəfdaşlarını satdı, bu gün isə eyni siyasi mexanizmlə QSD-ni də taleyin ümidinə buraxır. Bu, təsadüf deyil, ABŞ xarici siyasətinin sistemli davranış modelidir.

Livan prezidenti Cozef Aunun silahın yalnız dövlətin nəzarətində olması ilə bağlı çağırışları “Hizbullah” daxilində narazılıqla qarşılanıb, lakin partiya bu mövqeyini hələlik açıq şəkildə ortaya qoymaqdan çəkinir. Livanın siyasi dairələrinə yaxın mənbələrin bildirdiyinə görə, “Hizbullah” prezident Aunun silahın dövlətə təhvil verilməsi və təşkilatın hərbi rolunun artıq həm öz elektoratı, həm də ölkə üçün yükə çevrildiyi barədə açıqlamalarına ehtiyatla yanaşır. Mənbə partiyanın susqunluğunu iki əsas səbəblə izah edir.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın xarici siyasət və təhlükəsizlik yanaşmalarında neft amili mərkəzi yer tutmaqda davam edir və bu yanaşma müasir enerji reallıqları ilə ziddiyyət təşkil edir.

İran rejimi 1979-cu il İslam İnqilabından sonra hakimiyyətə gəldiyi dövrdən etibarən, öz hegemonluğuna yönələn təhlükələri müəyyən etmək, neytrallaşdırmaq və çəkindirmək məqsədilə mürəkkəb, effektiv və sərt təhlükəsizlik institutu formalaşdırmışdır. Sistem xarici hərbi təcavüz, casusluq və sabotaj aktlarından tutmuş daxili vətəndaş iğtişaşlarınadək geniş təhlükə spektrinə qarşı mübarizə aparmaq üçün tələb olunan imkanları və strukturları illər boyu təkmilləşdirib.

2025-ci ilin dekabrında başlayan və qısa müddətdə ölkənin əksər əyalətlərini əhatə edən kütləvi etirazlar İslam Respublikasının mövcud idarəçilik modelini sarsıdıb. Etirazların yüzlərlə insanın ölümü, minlərlə şəxsin həbs olunması ilə müşayiət olunmasına baxmayaraq, proseslər rejimin daxili dayaqlarına birbaşa təsir göstərib. Müşahidəçilərin fikrincə, hazırkı mərhələdə sistem qısa müddətdə çökməsə də, bu xalq hərəkatı ölkə daxilində elitalar arasında güclənən rəqabəti daha da kəskinləşdirib. Xüsusilə 86 yaşlı ali rəhbər Əli Xameneinin mümkün varisliyi ətrafında formalaşan ziddiyyətlər İslam Respublikasının gələcək mahiyyətini müəyyən edəcək əsas faktor kimi qiymətləndirilir.