BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

Müasir dövrdə alış-veriş yalnız gündəlik ehtiyacların qarşılanması vasitəsi deyil, həm də insanların özlərini ifadə etmə, sosial mövqelərini nümayiş etdirmə və cəmiyyət qarşısında müəyyən obraz yaratma üsullarından birinə çevrilib. Mütəxəssislər bu tendensiyanı “nümayişkaranə istehlak” və ya “nümayişkaranə alış-veriş” adlandırırlar.

Bu anlayış malların və xidmətlərin onların real faydasına və ya zəruriliyinə görə deyil, insanın cəmiyyətdə müəyyən status, nüfuz və ya imic nümayiş etdirmək məqsədilə alınmasını ifadə edir. Bu davranış modeli şüurlu istehlak anlayışından fərqlənir. Şüurlu istehlak zamanı insanlar məhsulları öz dəyərlərinə, inanclarına və həyat prinsiplərinə uyğun olaraq seçirlər.

Məsələn, təkrar istifadə oluna bilən su qabının, üzvi pambıqdan hazırlanmış yataq dəstlərinin və ya əl işi bəzək əşyalarının alınması bəzən sadəcə funksional seçim olmur. Belə məhsullar vasitəsilə insan özünü ətrafdakılara tullantıları azaltmağa çalışan, sənətkarlığı qiymətləndirən, yerli istehsalçılara dəstək verən, sağlamlığa və ətraf mühitə həssas yanaşan şəxs kimi təqdim etməyə çalışa bilər.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu halda alış-veriş insanın şəxsiyyətini ifadə etməsi və öz kimliyini formalaşdırması üçün istifadə olunan sosial alətə çevrilir.

Alış-veriş getdikcə nümayiş xarakteri alır

İstehlak davranışlarını araşdıran mütəxəssislər bildirirlər ki, son illərdə alış-verişin əhəmiyyətli hissəsi nümayiş xarakteri daşımağa başlayıb. Bir tərəfdən insanlar şüurlu istehlak etdiklərini düşünərək müəyyən məhsullar alır, digər tərəfdən isə böyük ticarət platformalarının təklifləri, sosial şəbəkələrin təsiri və alqoritmlərin yönləndirmələri nəticəsində həddindən artıq istehlaka meyil göstərirlər.

Müşahidələr göstərir ki, bir gün şüurlu alış-veriş etmək insanda məmnunluq hissi yaratsa da, sonrakı dövrlərdə asan və düşünülməmiş alış-veriş vərdişləri yenidən üstünlük qazana bilir.

Bu vəziyyət istehlak mədəniyyətində mühüm sual yaradır: insanlar artıq nümayiş məqsədli alış-verişdən uzaqlaşaraq yalnız həqiqətən faydalı olan məhsullara üstünlük verməlidirlərmi?

Nümayişkaranə istehlak insan təbiətinin bir hissəsidir

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, nümayişkaranə istehlak yalnız müasir dövrün problemi deyil. Bu davranış insan psixologiyasında və sosial münasibətlər sistemində dərin köklərə malikdir.

Məsələn, bir şəxs mütəmadi olaraq üzvi qidalar, təkrar istifadə edilə bilən qəhvə qabları və ekoloji məsuliyyət barədə paylaşımlar edə bilər. Eyni zamanda isə sürətli istehsal olunan və ekoloji baxımdan davamlı hesab edilməyən geyim məhsullarından istifadə edə bilər.

Belə görünən ziddiyyətlər əslində insanların məhsulları yalnız istifadə məqsədilə deyil, həm də başqalarının onlar haqqında nə düşündüyünü nəzərə alaraq seçdiklərini göstərir.

Nümayişkaranə istehlak bir növ sosial ünsiyyət forması hesab olunur. İnsanlar uşaqlıqdan etibarən ətraf mühitdə rəğbət qazandıran davranışları müşahidə edir və onları təqlid etməyə çalışırlar. Müasir dövrdə sosial şəbəkələr bu prosesi daha da sürətləndirib.

Artıq istehlak yalnız ehtiyacların ödənilməsi vasitəsi deyil, həm də insanların kim olduqlarını və dünyaya necə baxdıqlarını nümayiş etdirdikləri bir dilə çevrilib.

Nümayişkaranə və şüurlu istehlak arasındakı fərq

Mütəxəssislər nümayişkaranə istehlakla şüurlu istehlakın bir-birindən fərqləndirilməsinin vacibliyini vurğulayırlar.

Şüurlu istehlak insanın etik prinsiplərinə, sosial məsuliyyət hissinə və ya davamlı inkişaf dəyərlərinə əsaslanır. Belə hallarda məhsulun alınmasının əsas səbəbi onun insanın prinsiplərinə uyğun olmasıdır.

Nümayişkaranə istehlak zamanı isə diqqət daha çox həmin seçimin başqaları tərəfindən necə qəbul olunacağına yönəlir. Burada məhsulun yaratdığı təəssürat bəzən onun real faydasından daha vacib hesab edilir.

Bununla belə, mütəxəssislər bildirirlər ki, məsələ insanların niyyətlərini mühakimə etmək deyil. Problem daha çox sosial şəbəkələrin təsiri altında insanların müəyyən obraz yaratmaq istəyinin istehlak qərarlarına təsir göstərməsindədir. Bəzən bu, həqiqətən daha yaxşı dünya qurmaq niyyətindən qaynaqlansa da, insanları yanlış istiqamətə yönəldə bilir.

Nümayişkaranə istehlakın gündəlik həyatda rast gəlinən nümunələri

Mütəxəssislər insanların alış-veriş davranışlarını daha yaxşı anlamaları üçün nümayişkaranə istehlakın bir sıra tipik nümunələrini göstərirlər.

Ekoloji cəhətdən təhlükəsiz hesab olunan alış-veriş çantaları buna misal ola bilər. Belə çantalar faydalı olsa da, onların çox sayda alınması və istifadə edilmədən saxlanılması bəzən insanın özünü ekoloji cəhətdən məsuliyyətli göstərmək istəyindən irəli gəlir.

Digər nümunə məhsulun üzərində “ekoloji təmiz”, “davamlı” və ya “ətraf mühitə dost” kimi ifadələrin yer almasına əsaslanaraq onu araşdırmadan almaqdır. Belə hallarda alıcı məhsulun həqiqətən nə dərəcədə davamlı istehsal edildiyini öyrənmədən yalnız etiketə əsaslanaraq seçim edir.

Sosial şəbəkələrdə hər bir ekoloji davranışın nümayiş etdirilməsi də bu kateqoriyaya aid edilir. Üzvi qida almaq, ekoloji çantalardan istifadə etmək və ya davamlı məhsullar seçmək barədə davamlı paylaşımlar bəzən dolayı şəkildə özünü təqdim etmə və başqalarının rəğbətini qazanma məqsədi daşıya bilir.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bu davranışların hamısı qeyri-səmimi hesab edilə bilməz. İnsanlar çox vaxt həqiqətən məsuliyyətli və faydalı vətəndaş kimi görünmək istəyirlər. Problem o zaman yaranır ki, görünüşə verilən əhəmiyyət real təsiri üstələyir.

Yaxın ətrafımız alış-veriş qərarlarımıza necə təsir edir?

Araşdırmalar göstərir ki, heç bir insan alış-veriş qərarlarını tamamilə müstəqil şəkildə qəbul etmir. Ailə, dostlar, yaşanılan mühit və mədəniyyət istehlak davranışlarına ciddi təsir göstərir.

Valideynlərdən öyrənilən alış-veriş vərdişləri, dostların tövsiyə etdiyi markalar və cəmiyyətin üstünlük verdiyi dəyərlər insanların qərarlarına birbaşa və ya dolayı şəkildə təsir edir.

Mütəxəssislərin fikrincə, başqalarının rəylərinə əhəmiyyət vermək insan təbiətinin ayrılmaz hissəsidir. Bu, seçilən markalarda, dəstəklənən sosial təşəbbüslərdə və hətta alınan məhsullar haqqında danışılan hekayələrdə özünü göstərir.

İnsan müəyyən qəhvə markasını və ya ekoloji cəhətdən daha davamlı hesab olunan idman ayaqqabısını seçərkən bəzən başqalarının bunu görəcəyini və qiymətləndirəcəyini də düşünür. Bu davranış hər zaman təkəbbür və ya özünü göstərmək istəyi ilə bağlı olmur. Çox vaxt insanlar fərq yaratmaq istəyən, məsuliyyətli şəxslər kimi qəbul edilməyə çalışırlar.

Bununla yanaşı, şüurlu alış-veriş zamanı yaranan hiss fərqlidir. İnsan öz dəyərlərinə uyğun seçim etdikdə məmnunluq və özünəinam hissi başqalarının təsdiqindən deyil, daxili razılıqdan qaynaqlanır.

Nümayişkaranə alış-verişdən necə uzaqlaşmaq olar?

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, sosial şəbəkələrin təsiri, sürətlə dəyişən dəb tendensiyaları və daim yenilənməyi təşviq edən istehlak mədəniyyəti insanları lazımsız alış-verişə sövq edir. Bununla belə, bu vərdişdən imtina etmək mümkündür.

Psixoloqlar və istehlak davranışı üzrə ekspertlər yeni məhsul almadan əvvəl ilk növbədə ehtiyac və fayda amilinin qiymətləndirilməsini tövsiyə edirlər.

Alış-veriş etməzdən əvvəl insan özünə bir neçə sual verməlidir: “Bu məhsuldan gündəlik həyatda istifadə edəcəyəmmi?”, “Bu mənim həyatımı asanlaşdıracaqmı?”, “Bu məhsul mənə həqiqətən lazımdırmı, yoxsa sadəcə görüntü üçündür?”

Mütəxəssislər xüsusilə ev əşyaları ilə bağlı nümunələr çəkirlər. Tam işlək vəziyyətdə olan mebellərin yalnız daha dəbli və ya daha gözəl göründüyü üçün yenilənməsi həm maliyyə baxımından itki yaradır, həm də evdə lazımsız əşyaların toplanmasına səbəb olur.

Eyni yanaşma yaşayış məkanlarının təşkilinə də aiddir. Ekspertlər hesab edirlər ki, əsas məqsəd evi sosial şəbəkələrdə nümayiş etdirmək deyil, onu rahat, səliqəli və funksional saxlamaq olmalıdır. İnsanlar internetdə gördükləri nümunələri kor-koranə təqlid etmək əvəzinə öz ehtiyaclarını və imkanlarını nəzərə almalıdırlar.

Mütəxəssislərin qənaətinə görə, istehlak davranışlarında ən vacib meyar başqalarının təsdiqini qazanmaq deyil, insanın öz ehtiyaclarına, dəyərlərinə və həyat tərzinə uyğun seçimlər etməsidir.