BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ, Hindistan, Yaponiya və Avstraliyadan ibarət “Dördtərəfli Təhlükəsizlik Dialoqu” – “QUAD” alyansı Sakit okean regionunda strateji əhəmiyyət daşıyan Fici adalarında yeni liman infrastrukturu layihəsinə başlayacağını açıqlayıb. Analitiklər bu təşəbbüsü Vaşinqton və Pekin arasında geosiyasi rəqabətin yeni mərhələsi kimi qiymətləndirirlər.
Qərar “QUAD” ölkələrinin xarici işlər nazirlərinin Yeni Dehlidə keçirilən görüşündən sonra elan olunub. Layihə çərçivəsində Ficinin paytaxtı Suva və Lautoka limanlarının modernləşdirilməsi planlaşdırılır.
Mütəxəssislərin fikrincə, təşəbbüs yalnız iqtisadi deyil, həm də hərbi-strateji baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki Sakit okean adaları son illərdə ABŞ və Çin arasında nüfuz mübarizəsinin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilib.
Avstraliyanın xarici işlər naziri Penni Vonq layihəni “Sakit okean regionunda yüksək keyfiyyətli infrastruktur üçün ən güclü öhdəliklərdən biri” adlandırıb. Onun sözlərinə görə, proqram region ölkələrinin prioritet ehtiyaclarına cavab vermək məqsədi daşıyır.
Fici hökuməti bildirib ki, layihənin ilk mərhələsində Suva və Lautoka limanları inkişaf etdiriləcək. Daha sonra Vanua Levu və Levuka bölgələrinin də proqrama daxil edilməsi mümkündür.
Suva limanı hazırda ölkənin ən böyük və ən işlək dəniz qapısı hesab olunur. Lautoka isə tarixi olaraq şəkər ixracı mərkəzi kimi formalaşıb və Ficinin ikinci böyük şəhərində yerləşir.
Fici mediasının məlumatına görə, Suva limanının yenilənməsi ilə bağlı təxminən 181 milyon dollarlıq ilkin layihə müzakirə edilir. Bununla yanaşı, limanın tam köçürülməsini nəzərdə tutan 1,82 milyard dollarlıq alternativ plan da gündəmdədir.
Fici Limanları Agentliyinin müvəqqəti icraçı direktoru Sureş Prasad açıqlamasında bildirib ki, layihənin miqyası olduqca böyük ola bilər və əsas diqqət məhz Suva limanına yönələcək.
Maraqlıdır ki, Fici hökuməti hələ 2023-cü ildə Çinlə Suva limanının yenidən qurulması barədə danışıqlar aparmışdı. Lakin həmin planlar reallaşmamışdı.
Fici Baş naziri Sitiveni Rabuka parlamentdə çıxışı zamanı bildirib ki, ABŞ-ın “Millennium Challenge Corporation” proqramı çərçivəsində yeni infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı araşdırmalar aparılır. O qeyd edib ki, mümkün layihələr kredit yox, qrant mexanizmi ilə maliyyələşdirilə bilər.
“QUAD” alyansı son illərdə fəaliyyət istiqamətlərini genişləndirərək yalnız təhlükəsizlik deyil, texnologiya, logistika, enerji, dəniz nəzarəti və strateji təchizat zəncirləri sahələrində də əməkdaşlığı gücləndirib.
Alyans həmçinin Hind-Sakit okean regionunda qeyri-qanuni balıqçılıq, qaçaqmalçılıq və dəniz təhlükəsizliyi problemlərinin izlənməsi üçün peyk sistemlərindən istifadə edir.
Çin isə “QUAD”ın fəaliyyətini açıq şəkildə tənqid edir. Pekin hesab edir ki, bu platforma əslində Çinə qarşı yaradılmış geosiyasi blokdur.
Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mao Nin bildirib ki, regiondakı əməkdaşlıq “üçüncü tərəfə qarşı yönəlməməlidir”. O, blok qarşıdurmalarının region sabitliyinə zərər verdiyini vurğulayıb.
Bununla yanaşı, “QUAD” ölkələri Yeni Dehli görüşündən sonra yaydıqları birgə bəyanatda Şərqi Çin dənizi və Cənubi Çin dənizində artan gərginlikdən narahat olduqlarını açıqlayıblar. Sənəddə birbaşa Çin adı çəkilməsə də, analitiklər bəyanatın Pekinin Tayvan ətrafında həyata keçirdiyi hərbi təlimlərə işarə etdiyini bildirirlər.
Son illərdə Çin Sakit okean regionunda milyardlarla dollar dəyərində investisiya yatırıb. Pekin xüsusilə limanlar, yollar və logistika infrastrukturu vasitəsilə bölgədə təsirini artırmağa çalışır.
“Lowy Institute” təşkilatının 2025-ci il üzrə Asiya Güc İndeksinə əsasən, Çin regionun ən böyük iqtisadi güclərindən biri hesab olunur və bir çox Sakit okean ölkəsinin əsas ticarət tərəfdaşıdır.
Fici də Çinlə sıx iqtisadi əlaqələrə malikdir. Ölkə Çin dövlət banklarına yol və infrastruktur layihələri üzrə 100 milyon dollardan artıq borcludur.
Bununla yanaşı, ABŞ və Avstraliya da son illərdə regionda fəallığını artırıb. Vaşinqton Solomon adalarında 30 ildən sonra yenidən səfirlik açıb, Tonqada yeni diplomatik missiya yaradıb və digər ada ölkələrində də mövcudluğunu genişləndirməyə başlayıb.
Analitiklərin fikrincə, Çin “QUAD”ın Ficidəki yeni layihəsini öz regional təsirinə qarşı strateji mühasirə cəhdi kimi qiymətləndirir.
Ekspert bildirir ki, Sakit okean adaları Asiya, Avstraliya və Amerika arasında mühüm dəniz marşrutları üzərində yerləşir və burada nüfuz qazanmaq Çin üçün böyük strateji üstünlük deməkdir.
Fici isə balans siyasəti yürütməyə çalışır. Rəsmi Suva həm Çinlə iqtisadi münasibətləri qorumağa, həm də ABŞ, Avstraliya və Yaponiya ilə əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə çalışır.
Məlumata görə, ABŞ hazırda Fici məhsullarının ən böyük ixrac bazarıdır. Çin isə Ficinin əsas idxal tərəfdaşlarından biri olaraq qalır.
Ekspertlər hesab edirlər ki, qarşıdakı dövrdə Sakit okean regionu ABŞ-Çin rəqabətinin ən həssas geosiyasi məkanlarından birinə çevrilə bilər. “QUAD”ın Fici layihəsinin uğuru isə yalnız siyasi bəyanatlardan deyil, real maliyyələşdirmə və icra mexanizmlərindən asılı olacaq.