BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

14 aprel 2026-cı ildə İtaliyanın Baş naziri Corcia Meloni Veronda keçirilən "Vinitaly" beynəlxalq şərab sərgisi zamanı hökumətinin İsrail ilə müdafiə sahəsində əməkdaşlıq sazişinin avtomatik yenilənməsini dayandırmaq qərarına gəldiyini elan etdi. Bu saziş hər iki ölkənin silahlı qüvvələri arasında hərbi texnika mübadiləsini və texnoloji araşdırmaları əhatə edirdi və illərdir İsrailin İtaliyadan hərbi helikopterlər alması kimi iri müdafiə müqavilələri üçün çərçivə rolunu oynayırdı.

Meloninin bu bəyanatı sərginin kuluarlarında, olduqca qısa və sanki adi bir detalmış kimi səsləndi: "Mövcud vəziyyəti nəzərə alaraq, hökumət İsrail ilə müdafiə sazişinin avtomatik yenilənməsini dayandırmaq qərarına gəlib". Lakin bu zahirən sakit cümlə, iyirmi ildən artıq davam edən bir əlaqəni qırır və bir neçə həftə əvvələ qədər Təl-Əvivin Avropadakı ən yaxın müttəfiqi sayılan sağçı hökuməti qeyri-adi bir mövqeyə qoyur.

Bundan 23 il əvvəl, 2003-cü ilin iyununda Meloninin siyasi müəllimi Silvio Berluskoni Qüdsdə Ariel Şaronun yanında dayanaraq "İsrailin ən qətiyyətli və sadiq dostu olmaqdan qürur duyduğunu" bəyan etmişdi. Bu səfərin bəhrəsi olan müdafiə memorandumu 2005-ci ildə parlament tərəfindən təsdiqləndi və 2006-cı ildə qüvvəyə mindi. O vaxtdan bəri heç bir İtaliya hökuməti bu sazişdən geri çəkilməmişdi. Meloninin 7 oktyabr 2023-cü ildən sonra İsrailin hücumlarına verdiyi dəstək fonunda bu qərar olduqca təəccüblüdür.

Silah müqabilində silah: Strateji barter

Bu qərarın əhəmiyyətini anlamaq üçün memoranduma nəzər salmaq lazımdır. Bu, mahiyyət etibarilə hərbi alış-veriş mexanizmidir; hər bir silah sövdələşməsi qarşılıqlı bir sövdələşmə ilə bağlanır. Məsələn, 2011-2012-ci illərdə İsrail İtaliyadan 1 milyard dollar dəyərində 30 ədəd "M-346" təyyarəsi alarkən, İtaliya da İsraildən "OPTSAT-3000" kəşfiyyat peyki və "G550 CAEW" erkən xəbərdarlıq təyyarələri əldə etmişdi.

İtaliya ABŞ və Almaniyadan sonra İsrailin üçüncü ən böyük silah tədarükçüsüdür. Rəsmi Roma iddia edir ki, ixrac olunan texnikalar (məsələn, təlim helikopterləri) birbaşa Qəzzada döyüş əməliyyatlarında istifadə olunmur. Lakin "Investigate" layihəsinin araşdırması göstərir ki, İtaliyanın "Leonardo" şirkətinin istehsal etdiyi "Oto Melara 76/62" dəniz topları İsrailin "Saar" freqatlarına quraşdırılıb və bu gəmilər 2007-ci ildən bəri Qəzzanın dəniz blokadasında mühüm rol oynayır.

Qərarın pərdəarxası: Niyə indi?

Meloninin bu addımı humanitar narahatlıqlardan daha çox, milli təhlükəsizlik və daxili siyasi təzyiqlərlə bağlıdır. Xüsusilə Livanın cənubundakı UNIFIL qüvvələri tərkibindəki italyan əsgərlərinin İsrail tərəfindən hədəf alınması Roma üçün "qırmızı xətt" oldu.

Daxildəki müxalifət — "Beş Ulduz Hərəkatı" və Demokratik Partiya — Melonini qərarın gecikməsində və ciddiyyətsizliyində ittiham edir. Onlar hesab edirlər ki, qərar Qəzzadakı qırğınlara görə deyil, yalnız italyan maraqlarına toxunulduğu üçün verilib. Bundan əlavə, Meloninin mart ayında məhkəmə islahatları ilə bağlı referendumda məğlub olması onun daxili reytinqini qorumaq üçün belə bir populyar addım atmasını zəruri etdi.

İtaliya sağının və solunun İsrail dilemması

Tarixən İtaliya solu 1967-ci ilə qədər İsraili "sosialist kibuç" modeli kimi dəstəkləyirdi. Lakin 1967-ci ildən sonra SSRİ-nin mövqeyi və ərəb dünyası ilə iqtisadi maraqlar (ENI və Fiat kimi şirkətlərin investisiyaları) solu Fələstin tərəfə çəkdi.

İtaliya sağı isə əvvəlcə ərəbpərəst idi (Mussolininin mirası). Lakin 90-cı illərdə Berluskoni sağçıları yenidən formalaşdıraraq İsraili "Qərb müttəfiqi" kimi qəbul etdirdi. Canfranko Fini kimi "post-faşist" liderlər İsraili öz keçmişlərini təmizləmək və beynəlxalq legitimlik qazanmaq üçün bir qapı kimi istifadə etdilər.

Meloninin qərarı İsrail ilə tam qırılma demək deyil; memorandum ləğv edilməyib, sadəcə yenilənməsi dayandırılıb. Lakin İtaliyanın 1990-cı il tarixli 185 saylı qanunu münaqişə zonalarına silah satışını qadağan edir. Bu tanınma Meloninin gələcəkdə İsrail ilə hərbi əməkdaşlığı bərpa etməsini hüquqi cəhətdən çətinləşdirəcək.

İtaliya tək deyil; Britaniya, İspaniya və Fransa da bənzər məhdudiyyətlər tətbiq edir. Lakin Meloninin fərqi odur ki, o, sağçı bir hökumətin başçısı kimi bu addımı atdı. Bu da göstərir ki, Avropa sağı İsrail məsələsində vahid blok deyil və daxili təzyiqlər qarşısında bu dəstəyin maliyyəti artıq dözülməz həddə çatıb. 2026-cı ilin aprelində İtaliya bu maliyyəti artıq ödəyə bilməyəcəyini bəyan etdi.