BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi

2003-cü ildə Səddam Hüseyn rejiminin devrilməsindən sonra İraqın gələcəyi ilə bağlı formalaşan ümidlər aradan keçən iyirmi ildən artıq müddətdə özünü doğrultmayıb. Diktatura rejimindən xilas olma arzusu daha ədalətli və funksional dövlət quruculuğu gözləntiləri ilə müşayiət olunsa da, bu gün ölkə dərin siyasi, institusional və sosial böhranla üz-üzədir.

Səddam Hüseyn dövründə hökm sürən totalitar sistem cəmiyyəti siyasi proseslərdən kənarlaşdıran, insanları gələcəyə dair düşünmək imkanından məhrum edən bir idarəçilik modeli kimi yadda qalıb. Həmin dövrdə islahat ümidlərinin demək olar ki, tükənməsi rejimin süqutunu qaçılmaz edən əsas amillərdən biri olub.

Lakin diktaturanın devrilməsindən sonra qurulan və “demokratik” adlandırılan yeni siyasi sistem də zamanla ciddi suallar doğurub. Silah, siyasi maliyyə resursları və xarici dəstək hesabına mövqelərini möhkəmləndirən yeni hakim elita dövlət institutlarını zəiflədib, nəticədə ölkə “vahid lider diktaturası”ndan “seçki legitimliyi pərdəsi altında hökmranlıq edən liderlər sisteminə” keçid edib.

İyirmi ildən sonra İraq cəmiyyətində geniş yayılmış fikrə görə, keçmiş rejimin cinayətləri və zülmü unudulmasa da, hazırkı siyasi sinfin fəaliyyəti ölkədə vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb. Dövlətin real idarəetmə mexanizmləri zəifləyib, institutlar formal xarakter alıb, qərarların qəbulu isə məhdud siyasi-oliqarxik qrupların nəzarətinə keçib.

Mövcud vəziyyət bir sıra ekspertlər tərəfindən Meri Şellinin “Frankenşteyn” romanındakı məxluqa bənzədilir: formal olaraq mövcud olan, lakin mahiyyət etibarilə funksional olmayan, parçalanmış və eybəcər bir dövlət modeli. Konstitusiya, parlament, ordu və polis mövcuddur, lakin real hakimiyyət paralel strukturlar və qeyri-dövlət aktorları tərəfindən həyata keçirilir.

2003-cü ildən sonra formalaşan siyasi sistem “institutsuz demokratiya” kimi xarakterizə olunur. Seçkilər keçirilsə də, hesabatlılıq mexanizmləri işləmir, konstitusion prinsiplər siyasi sövdələşmələrə tabe edilir. Dövlətin zorakılıq üzərində inhisarı faktiki olaraq mövcud deyil, müxtəlif silahlı qruplar öz fəaliyyətlərini fərqli ideoloji və məzhəbi arqumentlərlə əsaslandırır.

İraq cəmiyyətində gündəlik sosial-iqtisadi tələblərlə siyasi elitanın hakimiyyət maraqları arasında dərin uçurum yaranıb. Hakimiyyət tərəfindən “uğur” kimi təqdim olunan addımlar əhalinin real ehtiyaclarını əks etdirmir. Xaos və qeyri-müəyyənlik isə tez-tez “xarici sui-qəsd” narrativi ilə izah edilir.

Müşahidəçilərin fikrincə, İraq bu gün ad olaraq dövlət, mahiyyət etibarilə isə zəif və parçalanmış idarəetmə modelinə malik bir məkandır. Terrorla mübarizədə əldə olunan nailiyyətlər belə, dövlət institutlarının gücləndirilməsinə deyil, qeyri-dövlət qüvvələrinin legitimləşdirilməsinə xidmət edib.

Ən ciddi nəticə isə ictimai ümidlərin tükənməsidir. İraqlılar böyük siyasi ambisiyalardan daha çox təhlükəsiz, sabit və normal həyat arzulasa da, mövcud siyasi sistem bu tələbləri qarşılamaqdan uzaq qalır. Siyasi elitanın özünü tənqiddən və keçmişin qiymətləndirilməsindən yayınması isə məsuliyyətdən qaçış kimi dəyərləndirilir və bu, ölkənin gələcəyi üçün əsas risklərdən biri hesab olunur.