BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Qəzza zolağında fəaliyyət göstərən Sülh Şurasının "Yeni Qəzzada Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Fələstinli Qaçqınlara Yardım və İşlərin Təşkili Agentliyinə (UNRWA) yer yoxdur" bəyanatı Fələstin ictimaiyyətində və siyasi dairələrdə geniş müzakirələrə səbəb olub. Müşahidəçilər hesab edirlər ki, bu açıqlama təkcə BMT agentliyinin gələcəyi ilə bağlı deyil, həm də milyonlarla fələstinli qaçqının geri qayıdış hüququnun taleyi barədə ciddi suallar doğurur.
Sülh Şurası çərşənbə günü sosial şəbəkə hesabında paylaşdığı açıqlamada gələcəkdə Qəzzada UNRWA-nın fəaliyyət göstərməsinə ehtiyac görmədiyini bildirib. Qurum əsas məqsədinin bölgənin uzunmüddətli humanitar yardımdan asılılığını aradan qaldırmaq olduğunu vurğulayaraq, Qəzza sakinlərinin daha yaxşı inkişaf imkanlarına layiq olduqlarını qeyd edib.
Sülh Şurası Qəzza zolağının keçid dövrünün idarə olunması üçün yaradılmış beynəlxalq hüquqi statusa malik müvəqqəti inzibati qurumdur. Onun əsas vəzifələri bölgənin yenidən qurulması üçün fəaliyyət proqramının hazırlanması və beynəlxalq maliyyə vəsaitlərinin əlaqələndirilməsidir.
Qurum ABŞ Prezidenti Donald Trampın 2025-ci il sentyabrın 29-da təqdim etdiyi genişmiqyaslı plan çərçivəsində yaradılıb və sonradan bu təşəbbüs BMT Təhlükəsizlik Şurasının dəstəyini alıb.
Sülh Şurasının açıqlaması Qəzzanın müharibədən sonrakı gələcəyinin formalaşdırılması ilə bağlı müzakirələr fonunda səsləndirilib. Bununla yanaşı, bir çox fələstinli və siyasi ekspert hesab edir ki, UNRWA-nın fəaliyyətinə son qoyulması agentliyin onilliklər ərzində daşıdığı beynəlxalq statusun aradan qaldırılması və qaçqınlar məsələsinin zəiflədilməsi riskini yarada bilər.
Geri qayıdış hüququ ilə bağlı narahatlıqlar artır
Açıqlamadan sonra sosial şəbəkələrdə çoxsaylı etirazlar səsləndirilib.
Fələstinli istifadəçilər bildiriblər ki, UNRWA yalnız humanitar yardım göstərən qurum deyil, həm də 1948-ci ildə baş vermiş kütləvi köç hadisəsindən sonra yaranmış qaçqın probleminin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının əsas simvollarından biridir.
1949-cu ildə yaradılan agentlik milyonlarla fələstinli qaçqına təhsil, səhiyyə və sosial yardım xidmətləri göstərməklə yanaşı, onların hüquqi statusunun qorunmasında mühüm rol oynayır.
Siyasi təhlilçilər və fəallar hesab edirlər ki, UNRWA-nın fəaliyyətinin dayandırılması və ya onun başqa qurumlarla əvəz olunması təşəbbüsləri İsrailin mövqeyinə uyğun yanaşmanı əks etdirir.
Onların fikrincə, belə addımlar qaçqınlar məsələsini beynəlxalq hüquqa əsaslanan siyasi problem olmaqdan çıxarıb yalnız humanitar və iqtisadi məsələ kimi təqdim etməyə xidmət edə bilər.
Ekspertlər bildirirlər ki, bu yanaşma BMT Baş Assambleyasının 194 saylı qətnaməsində təsbit olunan fələstinli qaçqınların geri qayıtmaq hüququnun zəiflədilməsi ilə bağlı narahatlıqları artırır.
Digər müşahidəçilər isə hesab edirlər ki, UNRWA-nın zəiflədilməsi qaçqınlarla bağlı beynəlxalq institutların nüfuzunun sarsıdılması və fələstinlilərin hüquqlarının beynəlxalq səviyyədə tanınmasının simvolik əsaslarının aradan qaldırılması məqsədi daşıya bilər.
Sülh Şurasının mövqeyi tənqid olunur
Fələstinli fəallar və ictimai xadimlər Sülh Şurasının açıqlamasını da sərt tənqid ediblər.
Onların fikrincə, bu cür yanaşma İsrailin Qəzzada yeni siyasi və inzibati reallıq formalaşdırmaq siyasəti ilə üst-üstə düşür və beynəlxalq təşkilatların rolunun zəiflədilməsinə xidmət edir.
Bəzi fəallar bildiriblər ki, Sülh Şurası Qəzza sakinlərinin fikrini öyrənmədən onların adından danışır və bölgənin gələcəyi ilə bağlı qərarları fələstinlilərin iştirakı olmadan müəyyənləşdirməyə çalışır.
Onlar bunu himayədarlıq xarakterli yanaşma kimi qiymətləndirərək, fələstinlilərin öz gələcəklərini müəyyən etmək hüququnun nəzərə alınmadığını bildiriblər.
Bir sıra hüquq müdafiəçiləri isə vurğulayıblar ki, UNRWA-nın Qəzzadakı fəaliyyətinə son qoyulması qaçqınlar probleminin və geri qayıdış hüququnun mərhələli şəkildə gündəmdən çıxarılması istiqamətində atılan addım kimi qiymətləndirilə bilər.
Onların sözlərinə görə, agentlik onilliklər ərzində milyonlarla qaçqına təhsil, səhiyyə və humanitar yardım göstərib və onun başqa qurumla əvəz olunması qaçqınların beynəlxalq hüquqla tanınan statusunu dəyişmir.
UNRWA ətrafında mübahisələr davam edir
UNRWA-nı dəstəkləyən fəallar bildirirlər ki, agentlik yalnız yardım təşkilatı deyil, həm də fələstinli qaçqınlar probleminin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının əsas simvollarından biridir.
Onların fikrincə, BMT-nin himayəsi altında fəaliyyət göstərən qurum ədalətli siyasi həll əldə olunana qədər öz fəaliyyətini davam etdirməlidir və onun ləğvi qaçqınların beynəlxalq hüquqla tanınan hüquqlarını aradan qaldırmır.
Bu müzakirələr UNRWA-nın son illərdə üzləşdiyi ciddi problemlər fonunda aparılır. Agentlik həm Fələstin ərazilərində fəaliyyətinə tətbiq olunan məhdudiyyətlərlə, həm də maliyyə çatışmazlığı ilə üzləşir. Eyni zamanda Qəzza zolağında humanitar böhran daha da dərinləşməkdə davam edir.
İsrail UNRWA-nı problemlərin bir hissəsi kimi qiymətləndirsə də, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və bir çox donor ölkələr agentliyin fəaliyyətinin davam etdirilməsinin milyonlarla fələstinli qaçqın üçün həyati əhəmiyyət daşıdığını bildirirlər.
Beynəlxalq təşkilatlar vurğulayırlar ki, UNRWA-nın statusu ilə bağlı hər hansı dəyişiklik yalnız Fələstin məsələsi üzrə hərtərəfli siyasi razılaşmanın tərkib hissəsi ola bilər və birtərəfli qərarlarla həyata keçirilməməlidir.