BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

Sosial media platformalarında bahalı avtomobillərini, lüks evlərini, şəxsi təyyarələrini, dəbdəbəli səyahətlərini və gündəlik yüksək xərclərini nümayiş etdirən fenomenlər milyonlarla izləyici toplayır. Bu tip məzmun istehsalçılarına Uzaq Şərq ölkələrində olduğu kimi ABŞ, Rusiya, Türkiyə və dünyanın digər bölgələrində də rast gəlmək mümkündür.

Onların videolarının əsas məzmunu əksər hallarda konkret elmi, mədəni və ya ictimai dəyər yaratmaqdan daha çox var-dövlətin nümayişinə əsaslanır. Buna baxmayaraq, bu paylaşımlar böyük maraq doğurur, geniş şəkildə paylaşılır və davamlı olaraq izlənilir.

Xüsusilə gəlir bölgüsünün qeyri-bərabər olduğu cəmiyyətlərdə belə məzmunlara marağın artmasını üç əsas psixoloji amillə izah etmək mümkündür: maraq, heyranlıq və nifrət.

Naməlum həyata qarşı maraq

Zənginlik nümayiş etdirən fenomenlərin izlənilməsinin əsas səbəblərindən biri insanların gündəlik həyatda qarşılaşmadıqları həyat tərzinə maraq göstərməsidir.

Orta gəlirli və ya maddi imkanları məhdud olan insanlar üçün şəxsi təyyarə ilə səyahət etmək, milyonlarla dollar dəyərində evlərdə yaşamaq, bahalı avtomobillər almaq və bir gün ərzində böyük məbləğlər xərcləmək qeyri-adi həyat modelidir.

İzləyicilər bu insanların hansı evlərdə yaşadığını, necə alış-veriş etdiyini, hansı restoranlara getdiyini, hansı markalara üstünlük verdiyini və gündəlik həyatlarının necə təşkil olunduğunu görmək istəyirlər.

Bu maraq həmin həyat tərzinə müsbət münasibət bəsləmək mənasına gəlməyə bilər. İnsanlar yalnız özləri üçün əlçatmaz olan bir dünyanın detalları ilə tanış olmaq məqsədilə də belə videoları izləyə bilərlər.

Sosial media bu baxımdan əvvəllər yalnız filmlərdə, jurnallarda və televiziya proqramlarında görünən zəngin həyat tərzini gündəlik və fasiləsiz yayımlanan məzmuna çevirib.

Gələcəkdə həmin həyatı yaşamaq ümidi

İkinci əsas səbəb heyranlıqdır. Lakin bu heyranlıq bütün izləyicilərdə eyni formada özünü göstərmir.

Bəzi insanlar gələcəkdə özlərinin də həmin həyat səviyyəsinə çatacağına inanırlar. Onlar zəngin fenomenlərin videolarını yalnız əyləncə kimi deyil, gələcək həyatlarının mümkün modeli kimi izləyirlər.

Bu düşüncəyə sahib olan izləyici dəbdəbəli həyatı əvvəlcədən öyrənmək, həmin dünyanın davranışlarını, geyim tərzini, istehlak vərdişlərini və sosial qaydalarını mənimsəmək istəyir.

Beləliklə, zənginlik nümayiş etdirən məzmunlar bəzi şəxslər üçün xəyal edilən gələcəyin vizual təqdimatına çevrilir.

İzləyici həmin həyata hələ sahib olmasa da, onu izləməklə özünü gələcəkdə həmin sosial təbəqənin üzvü kimi təsəvvür edə bilər.

Bu hal xüsusilə sosial yüksəliş arzusunun güclü olduğu, lakin iqtisadi imkanların məhdud göründüyü cəmiyyətlərdə daha qabarıq müşahidə olunur.

Zənginlərin dünyasında özünə yer axtarmaq

Heyranlığın digər forması izləyicinin zəngin fenomenlə özü arasında ortaq xüsusiyyətlər tapmağa çalışmasıdır.

İnsanlar izlədikləri şəxslərin siyasi fikirlərini, dini baxışlarını, ailə münasibətlərini, musiqi zövqünü, geyim tərzini və gündəlik məsələlərə münasibətini diqqətlə izləyə bilirlər.

Fenomenlə ortaq cəhətin aşkar edilməsi izləyicidə psixoloji yaxınlıq yaradır. Məsələn, eyni musiqini dinləmək, eyni komandaya azarkeşlik etmək və ya müəyyən məsələdə eyni mövqeyi bölüşmək həmin şəxsin həyatına mənəvi yaxınlıq hissini gücləndirə bilər.

Bu oxşarlıq bəzən izləyicinin öz dəyərini təsdiqləməsinə də xidmət edir. O, “bu qədər zəngin və uğurlu insan mənimlə eyni fikri bölüşürsə, deməli, mənim seçimlərim də doğrudur” düşüncəsinə gələ bilər.

Beləliklə, zəngin fenomen yalnız izlənilən şəxs deyil, eyni zamanda izləyicinin öz kimliyini təsdiqlədiyi simvola çevrilir.

Özünü fenomenin yerinə qoymaq

Digər bir psixoloji səbəb isə insanın özünü izlədiyi şəxsin yerinə qoymasıdır.

Filmlərdə tamaşaçının baş qəhrəmanla özünü eyniləşdirməsi kimi, sosial mediada da izləyici qısa müddətə fenomenin həyatını öz həyatı kimi təsəvvür edə bilər.

Bahalı avtomobilin içindən çəkilən video, lüks oteldə keçirilən tətil və ya böyük alış-veriş səhnəsi izləyicidə həmin təcrübəni virtual şəkildə yaşadığı hissini yaradır.

İnsan bunun real olmadığını və həmin həyatın ona aid olmadığını bilsə də, görüntülər qısa müddətli həzz və emosional rahatlıq verə bilər.

Bu baxımdan zənginlik videoları yalnız informasiya və əyləncə deyil, həm də gündəlik həyatın sıxıntılarından uzaqlaşmağa imkan verən xəyal məkanı rolunu oynayır.

İzləyici bir neçə dəqiqə ərzində özünü fərqli sosial və iqtisadi reallığın içində hiss edir.

Nifrət də izlənmə yaradır

Zəngin fenomenlərin böyük auditoriya toplamasının üçüncü səbəbi nifrət və mənfi reaksiyadır.

Sosial mediada bir şəxsi bəyənməmək onun məzmununu izləməmək anlamına gəlmir. Əksinə, bəzi istifadəçilər narazılıqlarını ifadə etmək, səhv tapmaq və tənqid yazmaq üçün həmin şəxslərin paylaşımlarını davamlı izləyirlər.

Bu qrup fenomenlərin davranışlarında, sözlərində və həyat tərzində tənqid ediləcək məqam axtarır. Bahalı məhsulun qiymətinin səhv deyilməsi, israfçılıq, qeyri-səmimi davranış və ya sosial məsələlərə laqeyd münasibət dərhal müzakirə mövzusuna çevrilə bilər.

Nifrət məqsədilə izləmək də platforma baxımından adi izlənmə kimi qeydə alınır. Video bəyənilməsə belə, baxış, şərh və paylaşım sayı artır.

Nəticədə tənqidçilər bəzən qarşı çıxdıqları fenomenin daha da görünən və məşhur olmasına töhfə verirlər.

Zənginlərin bədbəxt olduğunu sübut etmək istəyi

Nifrətin başqa bir forması isə dəbdəbəli həyatın daxilində ziddiyyət və bədbəxtlik axtarmaqdır.

Bəzi insanlar zənginliyin xoşbəxtlik gətirmədiyinə əvvəlcədən inanır və izlədikləri videolarda bu fikri təsdiqləyəcək işarələr axtarırlar.

Fenomenin üz ifadəsi, ailə münasibətləri, yorğun görünməsi, davranışındakı süni elementlər və ya şəxsi həyatındakı problem həmin qənaətin sübutu kimi qəbul edilə bilər.

Belə izləyici dəbdəbəli həyatı arzulamaq üçün deyil, həmin həyatın göründüyü qədər xoşbəxt olmadığını görmək üçün məzmuna baxır.

Bu yanaşma insanın öz həyatından duyduğu narazılığı azaltmağa da kömək edə bilər. İzləyici “onların pulu çox olsa da, əslində xoşbəxt deyillər” düşüncəsi ilə öz vəziyyətini daha qəbulolunan hesab edir.

Beləliklə, zəngin fenomenin həyatında problem axtarmaq psixoloji təsəlli mexanizminə çevrilə bilər.

Gəlir bərabərsizliyi marağı artırır

Zənginlik nümayiş etdirən məzmunların xüsusilə gəlir bölgüsünün qeyri-bərabər olduğu ölkələrdə daha çox diqqət çəkməsi təsadüfi deyil.

Cəmiyyətin kiçik hissəsinin böyük sərvətə sahib olduğu, geniş əhali qruplarının isə iqtisadi çətinliklərlə üzləşdiyi şəraitdə dəbdəbəli həyat həm arzu, həm də qəzəb obyektinə çevrilir.

Bir tərəfdən insanlar sosial yüksəliş və zənginlik imkanını görmək istəyirlər. Digər tərəfdən isə sərvətin həddindən artıq nümayiş etdirilməsini ədalətsizliyin və sosial fərqin simvolu kimi qəbul edirlər.

Bu ziddiyyət maraq, heyranlıq və nifrətin eyni şəxsdə paralel şəkildə yaranmasına səbəb ola bilər.

İzləyici fenomeni həm tənqid edir, həm onun həyatına maraq göstərir, həm də müəyyən mənada həmin həyatın bir hissəsi olmaq istəyir.

Bu qarışıq emosiyalar məzmunun davamlı izlənilməsini və müzakirə edilməsini təmin edir.

Sosial media alqoritmləri bu marağı gücləndirir

Platformaların alqoritmləri də zənginlik nümayiş etdirən məzmunların geniş yayılmasında mühüm rol oynayır.

Alqoritm videoya verilən reaksiyanın müsbət və ya mənfi olmasını hər zaman fərqləndirmir. Baxış müddəti, şərhlər, paylaşım və təkrar izləmə əsas göstəricilər kimi qiymətləndirilir.

İnsan videoya heyranlıqla baxsa da, qəzəblənərək şərh yazsa da, platforma bunu maraq əlaməti kimi qəbul edir və məzmunu daha çox istifadəçiyə göstərir.

Zənginlik videoları parlaq görüntülər, bahalı əşyalar və qeyri-adi həyat səhnələri ilə diqqəti tez çəkdiyi üçün alqoritmik sistemlərdə üstünlük qazana bilir.

Beləliklə, fenomenlərin dəbdəbəli həyat nümayişi izləyicilərin emosional reaksiyaları və platformaların texniki mexanizmləri vasitəsilə davamlı olaraq böyüyən dövr yaradır.

Eyni model niyə bütün dünyada işləyir?

Zənginlik fenomenlərinə Türkiyədə, Rusiyada, ABŞ-da, Malayziyada, Çində və digər ölkələrdə rast gəlinməsinin əsas səbəbi bu məzmunların universal insan duyğularına müraciət etməsidir.

Maraq, heyranlıq, həsəd, ümid, nifrət və özünü başqasının yerinə qoymaq istəyi konkret bir cəmiyyətə məxsus deyil.

Mədəni fərqlər olsa da, əlçatmaz həyatın detallarını görmək və həmin həyatla emosional münasibət qurmaq dünyanın müxtəlif yerlərində oxşar nəticə yaradır.

Bu səbəbdən zənginlik nümayişi sosial mediada asanlıqla ixrac edilə bilən qlobal məzmun modelinə çevrilib.

Fenomenin danışdığı dil, yaşadığı ölkə və mənsub olduğu mədəniyyət dəyişə bilər. Lakin təqdim olunan əsas hekayə eynidir: adi insanların gündəlik həyatda çata bilmədiyi zənginlik və sərbəst istehlak dünyası.

Nəticədə bu fenomenlər konkret dəyər istehsal etməsələr belə, insanların ən güclü emosiyalarını hərəkətə gətirməklə böyük auditoriya toplaya bilirlər. Onların uğurunun əsas mənbəyi nümayiş etdirdikləri zənginlikdən daha çox, həmin zənginliyin izləyicidə yaratdığı maraq, xəyal, heyranlıq və qəzəbdir.