BAKI,VOA, Orxan Qədirzadə

Dünya çempionatı oyunlarının başlaması ilə milyonlarla futbol azarkeşi yenidən həyəcan, gözlənti və emosional gərginlik atmosferinə daxil olub. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, meydandakı 90 dəqiqəlik mübarizə yalnız futbolçular üçün deyil, azarkeşlərin sağlamlığı üçün də müəyyən risklər yarada bilər.

Oyunun başlamasından saatlar əvvəl yaranan gözlənti hissi, qarşılaşma zamanı yaşanan həyəcan, qol epizodları, hakim qərarları və nəticə ilə bağlı narahatlıq bəzi insanlarda güclü emosional reaksiyalara səbəb olur. Bu hisslər sevinc, qürur və milli həmrəylik kimi müsbət emosiyalar yaratsa da, ürək-damar sistemi ilə bağlı problemləri olan şəxslər üçün əlavə yükə çevrilə bilər.

Mütəxəssislərin fikrincə, futbol izləməyin özü təhlükəli deyil. Təhlükə emosional gərginliyin həddindən artıq artdığı, siqaret istifadəsinin çoxaldığı, yağlı qidaların qəbul edildiyi, çoxlu kofeinli içkilərin içildiyi və ya insanların dərmanlarını vaxtında qəbul etməyi unutduğu hallarda meydana çıxır. Belə vəziyyətlərdə azarkeşlik artıq sadəcə emosional dəstək deyil, orqanizmdə ciddi fizioloji dəyişikliklərə səbəb olan prosesə çevrilir.

Azarkeşlik niyə bu qədər güclü emosiyalar yaradır?

Psixoloqlar bildirirlər ki, insanlar dəstəklədikləri klub və ya milli komanda ilə özlərini eyniləşdirirlər. Onlar meydandakı 11 futbolçunu sadəcə idmançı kimi deyil, milli kimliyin, kollektiv yaddaşın və mənsubiyyət hissinin təmsilçisi kimi qəbul edirlər. Bu səbəbdən məğlubiyyət bəzən şəxsi uğursuzluq kimi, qələbə isə fərdi zəfər kimi hiss olunur.

Şotlandiyanın Strathklayd Universitetinin 2014-cü il dünya çempionatı oyunları əsasında apardığı və nəticələri 2020-ci ildə dərc olunan araşdırma bu emosional bağlılığın fizioloji təsirlərini araşdırıb. Tədqiqat zamanı azarkeşlərin tüpürcək nümunələrində stress hormonu hesab olunan kortizolun səviyyəsi ölçülüb.

Araşdırma göstərib ki, canlı futbol oyunu izləyən şəxslərdə kortizol səviyyəsi oyunun gedişindən və azarkeşin komandası ilə emosional bağlılıq dərəcəsindən asılı olaraq dəyişir. Xüsusilə məğlubiyyət izlənildikdə kortizolun səviyyəsində əhəmiyyətli artım qeydə alınıb.

Alimlər nəticəyə gəliblər ki, kollektiv kimlik hissi ilə stress reaksiyasının birləşməsi idman yarışları zamanı həm psixoloji, həm də fizioloji baxımdan xüsusi reaksiyalar yaradır. Başqa sözlə, komandası ilə güclü bağlılıq hiss edən azarkeş oyunu yalnız emosiyaları ilə deyil, bütün bədəni ilə yaşayır.

Oksford Universitetində 2020-ci ilin əvvəlində aparılmış başqa bir araşdırma da oxşar nəticələr ortaya qoyub. Tədqiqat azarkeşlə komanda arasındakı emosional bağlılığın gücü ilə kortizol səviyyələri arasında əlaqə olduğunu təsdiqləyib. Araşdırmada kişilər və qadınlar arasında kortizol göstəriciləri baxımından ciddi fərqlər müşahidə edilməyib.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, kortizolun uzun müddət yüksək qalması və ya tez-tez yüksəlməsi immun sisteminin zəifləməsinə, soyuqdəymə və allergik reaksiyalara meylliliyin artmasına, çəki artımına, yüksək qan təzyiqinə və ürək-damar xəstəlikləri riskinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Stadionlardan təcili yardım şöbələrinə qədər uzanan təsir

Araşdırmalar yalnız hormonal dəyişikliklərlə məhdudlaşmayıb. Alimlər böyük futbol turnirləri zamanı xəstəxanalara müraciətlərin sayını da təhlil ediblər.

Xorvatiya İdman Təbabəti Jurnalında dərc olunan tədqiqat 2018-ci il dünya çempionatında Xorvatiya milli komandasının oyunları ilə ürək-damar xəstəlikləri səbəbindən xəstəxanaya müraciətlər arasındakı əlaqəni araşdırıb.

Tədqiqatçılar milli komandanın oyun günlərində və hər oyundan sonrakı iki gün ərzində xəstəxana məlumat bazasını təhlil edərək nəticələri 2017 və 2019-cu illərin eyni dövrləri ilə müqayisə ediblər. Araşdırmaya ümumilikdə 1093 tibbi hadisə daxil edilib.

Nəticələr göstərib ki, oyunların izlənildiyi dövrlərdə qadınlarda ürək-damar problemləri ilə bağlı müraciətlər 1,30 dəfə artıb. Ən çox rast gəlinən problemlər ürək ritm pozuntuları və stenokardiya olub.

Tədqiqatın müəllifləri hesab edirlər ki, milli komandanın oyunlarını izləmək və güclü emosional azarkeşlik ürək-damar xəstəlikləri üçün əlavə risk amili ola bilər. Xüsusilə əvvəldən ürək-damar problemləri olan şəxslər bu baxımdan daha həssas qrup hesab olunur.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bu nəticələr hər azarkeşin mütləq xəstəxanaya düşəcəyi anlamına gəlmir. Lakin yüksək emosional gərginlik yaradan idman hadisələri sağlamlıq vəziyyəti zəif olan insanlar üçün müəyyən risklər yarada bilər.

Futbol izləyərkən ürəkdə nə baş verir?

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, həlledici oyunu izləyən azarkeşin orqanizmi vəziyyəti təhlükə siqnalı kimi qəbul edə bilər. Bu zaman sinir sistemi bədəni təzyiqə qarşı hazırlamaq üçün müxtəlif mexanizmləri işə salır.

Qahirə Universitetinin İctimai Səhiyyə və Profilaktik Təbabət Bölməsinin 2022-ci ildə Qətərdə keçirilmiş dünya çempionatı ilə bağlı araşdırmasında qeyd olunur ki, vacib futbol qarşılaşmasını izləmək kəskin psixoloji stress yarada bilər.

Belə hallarda hipofiz və böyrəküstü vəziləri arasında fəaliyyət göstərən hormonal sistem aktivləşir. Eyni zamanda simpatik sinir sistemi daha intensiv işləməyə başlayır. Nəticədə ürək döyüntülərinin sayı artır, qan təzyiqi yüksəlir, ürək əzələsinin yığılma gücü artır və ritm pozuntuları meydana çıxa bilir.

Bu proses zamanı ürəyin oksigenə olan tələbatı da yüksəlir. Əgər insan ateroskleroz, stenokardiya və ya digər ürək xəstəliklərindən əziyyət çəkirsə, ürəyin ehtiyacı olan oksigen ilə ona çatdırılan oksigen arasında balans pozula bilər. Belə vəziyyət sinə ağrısı, güclü ürəkdöyünmə və daha ciddi fəsadlarla nəticələnə bilər.

Təhlükəni artıran vərdişlər

Həkimlər bildirirlər ki, riskin əsas səbəbi yalnız oyunun yaratdığı stress deyil. Azarkeşlərin matç izləyərkən nümayiş etdirdikləri bəzi davranışlar da təhlükəni artırır.

Gecə saatlarınadək oyaq qalmaq, həddindən artıq siqaret çəkmək, yağlı və duzlu qidalar qəbul etmək, çoxlu çay, qəhvə və digər kofeinli içkilərdən istifadə etmək ürək-damar sisteminə əlavə yük yaradır. Şəkərli diabet xəstələri üçün isə dərmanların vaxtında qəbul edilməməsi və qidalanma rejiminin pozulması əlavə risk mənbəyidir.

2021-ci ilin mart ayında nüfuzlu elmi nəşrlərdən birində dərc olunan araşdırmada futbol azarkeşliyinin ürək-damar xəstəlikləri riski yüksək olan insanlara təsiri araşdırılıb.

Araşdırma nəticəsində müəyyən edilib ki, oyun zamanı yaranan psixoloji gərginlik alkoqollu içkilərin həddindən artıq qəbulu, yağlı qidalanma və siqaret istifadəsi ilə birləşdikdə risk daha da artır.

Tədqiqat həmçinin göstərib ki, güclü emosiyalar və psixoloji stress miokard infarktı, simptomlarla müşayiət olunan ürək ritm pozuntuları və qəfil ürək ölümü ilə əlaqəli ola bilər. Bu risk xüsusilə koronar arteriya xəstəliyi keçirmiş şəxslərdə daha yüksək qiymətləndirilir.

Araşdırmada qeyd olunur ki, qısa müddətli hemodinamik dəyişikliklər, damarların daxili qatının fəaliyyətində pozuntular və simpatik sinir sisteminin həddindən artıq aktivləşməsi qanın laxtalanma meylini artıraraq ürək ritminin pozulmasına şərait yarada bilər.

Hansı insanlar daha çox risk altındadır?

Ürək-damar xəstəlikləri üzrə mütəxəssis Mahmud Əbdülqadir bildirir ki, xüsusilə fanatik azarkeşlər arasında güclü emosional reaksiyalar daha çox müşahidə olunur.

Onun sözlərinə görə, klinik müşahidələr göstərir ki, futbol oyunları zamanı ölçülən qan təzyiqi bəzi xəstələrdə ən yüksək göstəricilərə çata bilir. Bu xüsusilə ürək xəstəlikləri, yüksək qan təzyiqi və şəkərli diabetdən əziyyət çəkən insanlar üçün xarakterikdir.

Mütəxəssis qeyd edir ki, oyun zamanı yaranan gərginlik adrenalin və noradrenalin kimi stress hormonlarının ifrazını artırır. Bu isə ürək döyüntülərinin sürətlənməsinə, qan təzyiqinin yüksəlməsinə və ürəyin oksigen tələbatının artmasına səbəb olur.

Bəzi hallarda bu proses sinə ağrıları, ürək ritminin pozulması, infarkt və ya insult riskinin yüksəlməsi ilə nəticələnə bilər.

Şəkərli diabet xəstələrində isə güclü emosional gərginlik qanda şəkərin səviyyəsini yüksəldə bilər. Bundan əlavə, oyun həyəcanı səbəbindən dərmanların unudulması və ya qidalanma rejiminin pozulması əlavə sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər.

Futbolu təhlükəsiz izləmək mümkündürmü?

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, azarkeşlərin futboldan imtina etməsinə ehtiyac yoxdur. Əsas məsələ emosiyaları idarə etmək və sağlamlıq vəziyyətini nəzərə almaqdır.

Həkimlər xüsusilə ürək, qan təzyiqi və şəkərli diabet xəstələrinə oyun zamanı və sonrasında çay, qəhvə və digər kofeinli içkilərin qəbulunu azaltmağı tövsiyə edirlər. Bu içkilər ürək döyüntülərinin sürətlənməsinə və qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Sinə ağrısı, nəfəs darlığı, güclü başgicəllənmə və ya qeyri-adi ürəkdöyünmə hiss edildikdə isə dərhal tibbi yardım almaq tövsiyə olunur.

Bundan başqa, ürək, qan təzyiqi və şəkərli diabet xəstələri dərmanlarını vaxtında qəbul etməli, ağır, duzlu və yağlı qidalardan uzaq durmalı, gərginlik həddən artıq artdıqda isə sakitləşmək üçün qısa fasilələr verməli və dərin nəfəs alma üsullarından istifadə etməlidirlər.

Mütəxəssislərin qənaətinə görə, futbolun yaratdığı sevinc və həyəcan insanların həyatının ayrılmaz hissəsidir. Lakin xüsusilə xroniki xəstəlikləri olan şəxslər üçün emosiyaların idarə olunması və sağlam həyat tərzinə riayət edilməsi dünya çempionatının həyəcanını təhlükəsiz şəkildə yaşamağın əsas şərtidir.