BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

Yeni araşdırma göstərir ki, böyük zəlzələlər alimlərin indiyədək düşündüyündən daha mürəkkəb ola bilər. Hətta geoloji baxımdan sadə və düz görünən qırılma xətlərində baş verən zəlzələlər belə gözləniləndən daha çətin davranış nümayiş etdirə bilir.

Araşdırmanın nəticələrinə görə, zəlzələnin gücünü və yayılma xüsusiyyətlərini anlamaq üçün yalnız qırılma xəttinin formasına baxmaq kifayət deyil. Bununla yanaşı, həmin qırılma xəttinin minilliklər ərzində keçdiyi geoloji inkişaf mərhələləri və daxilində toplanmış gərginliyin tarixi də nəzərə alınmalıdır.

Alimlər 2025-ci ilin mart ayında Myanmada baş vermiş 7,7 bal gücündə dağıdıcı zəlzələni araşdırıblar. Təbii fəlakət nəticəsində 3 600-dən çox insan həyatını itirib, ölkə iqtisadiyyatına isə ümumi daxili məhsulun təxminən 14 faizinə bərabər zərər dəyib.

Zəlzələ ölkənin mərkəzində yerləşən Mandalay şəhəri yaxınlığında, Cənub-Şərqi Asiyanın ən fəal qırılma xətlərindən biri hesab edilən Saqaynq qırılma xətti boyunca baş verib.

Alimləri təəccübləndirən əsas məqam qırılma xəttinin zahirən olduqca sadə görünməsi olub. Saqaynq qırılma xətti uzun və demək olar ki, düzdür, kəskin döngələrə və böyük qollanmaya malik deyil. Adətən alimlər məhz bu cür geoloji xüsusiyyətlərdən istifadə edərək zəlzələnin niyə müəyyən nöqtədə dayandığını və ya niyə uzun məsafəyə yayıldığını izah etməyə çalışırlar. Lakin Myanma zəlzələsi göstərdi ki, zahirən sadə görünən qırılma xətlərinin daxilində olduqca mürəkkəb proseslər baş verə bilər.

Düz qırılma xətti, mürəkkəb zəlzələ

Tədqiqatçılar zəlzələ zamanı Yer səthində baş verən dəyişiklikləri izləmək üçün peyk radar məlumatlarından istifadə ediblər.

Cənubi Kaliforniya Universitetinin Yer Elmləri fakültəsinin professoru və araşdırmanın baş müəllifi Silvan Barbonun sözlərinə görə, bu texnologiya geniş ərazilərdə torpaq səthinin hərəkətlərini çox yüksək dəqiqliklə ölçməyə imkan verir.

Sonra alimlər əldə olunan məlumatları Yer qabığında uzun zaman ərzində gərginliyin necə toplandığını göstərən kompüter modelləri ilə birləşdiriblər. Burada gərginlik dedikdə, tektonik plitələrin hərəkəti nəticəsində qırılma xəttinin hər iki tərəfində yavaş-yavaş yığılan və zəlzələ zamanı qəfil boşalan enerji nəzərdə tutulur.

Araşdırmanın nəticələrinə görə, qırılma prosesi təxminən 450 kilometr məsafəyə yayılıb. Bu, ABŞ-də Los-Anceles ilə San-Fransisko şəhərləri arasındakı məsafəyə yaxın göstəricidir.

Belə böyük yayılma göstərir ki, zəlzələ qırılma xəttinin yalnız kiçik bir hissəsində baş verən hadisə olmayıb, onun müxtəlif seqmentlərini əhatə edən genişmiqyaslı proses olub.

Lakin daha mühüm nəticə ondan ibarətdir ki, qırılma xəttinin müxtəlif hissələri fərqli sürətlə hərəkət edir. Alimlər müəyyən ediblər ki, bəzi hissələr arasında hərəkət sürəti fərqi 10-20 faiz arasında dəyişir.

İlk baxışda bu fərq böyük görünməsə də, yüzlərlə və minlərlə il ərzində davam etdikdə qırılma xətti boyunca gərginliyin qeyri-bərabər şəkildə toplanmasına səbəb olur.

Silvan Barbo bunu belə izah edir:

"Zəlzələ enerjisi qırılma xətti boyunca hər yerdə eyni şəkildə toplanmır. Bəzi hissələr digərlərindən daha çox gərginləşir, bəziləri isə sürüşməyə və ya qırılmağa daha yaxın olur. Məhz bu qeyri-bərabər paylanma zəlzələnin haradan başlayacağını, necə yayılacağını və niyə bir yerdə dayanıb başqa yerdə davam etdiyini müəyyən edə bilər."

Bu nəticələr alimlərin baxışını necə dəyişir?

Uzun illər ərzində alimlər böyük zəlzələlərin davranışını izah etmək üçün əsasən qırılma xəttinin formasına diqqət yetiriblər.

Əgər qırılma xəttində böyük döngə və ya aydın qollanma mövcud idisə, bunun zəlzələnin yayılmasını dayandıra və ya istiqamətini dəyişə biləcəyi düşünülürdü. Qırılma xətti düz olduqda isə onun daha sadə davranacağı ehtimal edilirdi.

Lakin yeni araşdırma göstərir ki, bu yanaşma kifayət deyil. Düz qırılma xətti də mürəkkəb daxili tarixə malik olduqda çox mürəkkəb zəlzələlər yarada bilər.

Bu da o deməkdir ki, qırılma xəttinin keçmişi bəzi hallarda onun görünən formasından daha vacib amil ola bilər.

Araşdırmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri də odur ki, Myanma zəlzələsi "zəlzələ boşluğu" adlandırılan ərazidə başlamayıb.

Zəlzələ boşluğu uzun müddət güclü zəlzələ baş verməyən qırılma xətti hissəsinə deyilir. Alimlər adətən belə ərazilərdə gərginliyin toplandığını və gələcəkdə güclü zəlzələnin baş verə biləcəyini düşünürlər.

Lakin bu hadisədə zəlzələ həmin bölgədən kənarda başlayıb, daha sonra həmin hissədən keçərək qırılma xəttinin digər seqmentlərinə yayılıb.

Bu isə göstərir ki, zəlzələ boşluğu anlayışı faydalı olsa da, böyük zəlzələlərin davranışını proqnozlaşdırmaq üçün təkbaşına kifayət etmir.

Qırılma xətlərinin geoloji yaddaşı

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, qırılma xətləri müəyyən mənada geoloji yaddaşa malikdir.

Başqa sözlə, əvvəlki zəlzələlərin təsiri hadisədən sonra tamamilə yox olmur. Onlar Yer qabığında gərginliyin xüsusi paylanma modelini formalaşdırır və bu model sonrakı zəlzələlərin davranışına təsir göstərir.

Nəticədə əvvəlki hadisələr gələcəkdə qırılmanın haradan başlayacağını və hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini müəyyən edə bilər.

Alimlərin fikrincə, bu geoloji yaddaşın öyrənilməsi gələcəkdə seysmik risklərin daha dəqiq qiymətləndirilməsinə kömək edəcək.

Beləliklə, qırılma xəttinə xəritədə sadəcə sabit bir xətt kimi deyil, öz tarixi olan və keçmiş hadisələrdən təsirlənən dinamik sistem kimi yanaşmaq lazım gələcək.