BAKI, VOA, Orxan Qədirzadə
1917-ci il martın 8-də Rusiyada başlanan Fevral İnqilabı ölkədə əsrlərlə davam edən çar hakimiyyətinin süqutuna yol açdı.
Rusiyada Yulian təqviminə görə Fevral İnqilabı adlandırılan hadisələr Petroqradda (indiki Sankt-Peterburq) ərzaq qıtlığına qarşı başlayan etirazlar və tətil aksiyaları ilə start götürdü. Bir həftə ərzində baş verən hadisələr çar II Nikolayın taxtdan imtinası ilə nəticələndi və Rusiyada çarizm dövrü faktiki olaraq başa çatdı.
1917-ci ilə gəldikdə Rusiyada əhalinin böyük hissəsi çar hakimiyyətinin idarəetmə qabiliyyətinə inamını itirmişdi. Dövlət aparatında korrupsiya geniş yayılmışdı, ölkə iqtisadiyyatı geri qalmış vəziyyətdə idi. Çar II Nikolay 1905-ci il inqilabından sonra yaradılmış parlament – Dövlət Dumasını onun qərarlarına qarşı çıxdığı üçün dəfələrlə buraxmışdı.
Bununla belə, Fevral İnqilabının əsas səbəbi Rusiyanın Birinci Dünya müharibəsindəki uğursuzluğu oldu. Sənaye baxımından inkişaf etmiş Almaniya qarşısında imperiya Rusiyası hərbi cəhətdən zəif idi və müharibə zamanı rus ordusunun itkiləri əvvəlki müharibələrlə müqayisədə rekord həddə çatmışdı. Müharibə xərcləri iqtisadiyyatı dərin böhrana salmış, nəticədə həm mülayim siyasi qüvvələr, həm də radikal qruplar çar hakimiyyətinin devrilməsini tələb etməyə başlamışdı.
1917-ci il martın 8-də Petroqradda minlərlə insan çörək tələbi ilə küçələrə çıxdı. Təxminən 90 min tətilçi işçinin dəstək verdiyi etirazçılar polis qüvvələri ilə toqquşsalarda, meydanları tərk etmədilər. Martın 10-da tətil şəhərin bütün zavod və fabriklərinə yayıldı, qəzəbli fəhlə kütlələri bir sıra polis bölmələrini dağıtdı. Bir çox müəssisələrdə fəhlələr Petroqrad Sovetinə – işçi komitələrinin şurasına nümayəndələr seçdilər.
Martın 11-də Petroqrad qarnizonunun qoşunları üsyanı yatırmaq üçün küçələrə çıxarıldı. Bəzi hallarda hərbçilər nümayişçilərə atəş açaraq ölənlərin olmasına səbəb oldu. Lakin etirazlar dayanmadı və qoşunların bir hissəsi tərəddüd etməyə başladı. Həmin gün çar II Nikolay yenidən Dövlət Dumasını buraxdı.
Martın 12-də isə hadisələr inqilabın qələbəsi ilə nəticələndi. Petroqrad qarnizonunun alayları ard-arda etirazçıların tərəfinə keçdi. Təxminən 150 min əsgər nümayişçilərə qoşularaq komitələr yaratdı və Petroqrad Sovetinə nümayəndələr seçdi.
Imperiya hökuməti istefa verməyə məcbur oldu. Dövlət Duması müvəqqəti hökumət formalaşdırdı və bu hökumət Petroqrad Soveti ilə paralel şəkildə ölkədə hakimiyyət uğrunda mübarizə aparmağa başladı.
Martın 14-də Petroqrad Soveti məşhur “1 saylı əmr”i yayımladı. Bu sənədə əsasən rus əsgər və matrosları yalnız Sovetin qərarları ilə ziddiyyət təşkil etməyən əmrlərə tabe olmalı idilər.
Martın 15-də isə çar II Nikolay taxtdan imtina etdi və hakimiyyəti qardaşı Mixailə vermək istədi. Lakin Mixail taxtı qəbul etmədiyini bildirdi və bununla da Rusiyada yüzilliklər davam edən çar autokratiyasına son qoyuldu.
Petroqrad Soveti tərəfindən faktiki olaraq nəzarətdə saxlanılan müvəqqəti hökumət müharibəni davam etdirməklə yanaşı ölkədə ərzaq qıtlığı və digər daxili böhranları aradan qaldırmağa çalışırdı. Lakin vəziyyət olduqca mürəkkəb idi.
Bu dövrdə bolşevik hərəkatının lideri Vladimir Lenin İsveçrədəki mühacirətdən çıxaraq Almaniyanın nəzarət etdiyi ərazilərdən keçməklə Rusiyaya qayıtdı və sonradan ölkədə baş verəcək növbəti – Oktyabr inqilabının siyasi liderinə çevrildi.