BAKI,VOA

Tarix bu gün dünyanı dəyişən ixtiralara, dəhşətli müharibələrin başlanğıcına və hüquq uğrunda qanlı mübarizələrə şahidlik edib. 7 mart – amerikalı ixtiraçı Aleksandr Qraham Bellin bəşəriyyətin kommunikasiya tarixini kökündən dəyişən telefonun rəsmi patentini aldığı (1876) tarixi gündür. Qlobal siyasət səhnəsində isə bu gün Adolf Hitlerin Versal müqaviləsinin şərtlərini kobud şəkildə pozaraq Reyn bölgəsini hərbi yolla işğal etdiyi (1936) və İkinci Dünya Müharibəsinə gedən yolu açdığı təqvimdir. Bu gün həmçinin Amerika Birləşmiş Ştatlarında vətəndaş hüquqları müdafiəçilərinə polisin amansız hücum etdiyi "Qanlı Bazar" hadisəsinin yaşandığı (1965), Lev Trotskinin rəhbərliyi ilə qırmızı ordunun Kronştadt dənizçilərinin üsyanına hücum etdiyi (1921) və Yaxın Şərqdə İranın baş naziri Əli Rəzmaranın qətlə yetirildiyi (1951) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 7 mart azad edilmiş ərazilərdə (xüsusən Ağdamda) sənaye zonalarının genişləndirilməsi və Orta Dəhliz layihəsi ilə bağlı dövlət rəhbərliyinin strateji rəsmi qərarlar verdiyi bir gündür. İsveçin Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına rəsmən qoşulmasından WikiLeaks sızıntılarına qədər – www.voa.az 7 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Konstantinin bazar günü qərarı: Roma imperatoru I Konstantin həftənin "Bazar" gününü (Dies Solis) bütün imperiya ərazisində rəsmi istirahət günü elan etdi (321).

Kiprin Osmanlıya verilməsi: Venesiya Respublikası ilə Osmanlı imperiyası arasında imzalanan sülh müqaviləsi nəticəsində Kipr adası rəsmən Osmanlı tabeliyinə keçdi (1573).

Telefon ixtirası: Amerikalı ixtiraçı Aleksandr Qraham Bell səsi naqillər vasitəsilə ötürən cihaz – telefon üçün rəsmi patenti əldə etdi (1876).

Tviboş döyüşü: İkinci Bur müharibəsində holland əsilli burlar Britaniya imperiyası ordusunu ağır məğlubiyyətə uğratdı (1902).

London Paris ilk uçuş: Fransız aviator Henri Seimetz tarixdə ilk dəfə olaraq Londondan Parisə heç bir yerdə eniş etmədən təyyarə ilə uçuş həyata keçirdi (1912).

Qırmızı ordunun səfərbərliyi: Sovet Rusiyasında bolşevik rəhbərliyi paytaxt Petroqradda qırmızı ordunun kütləvi səfərbərliyinə başladı (1918).

Finlandiya və Almaniya sülhü: Finlandiya müstəqilliyini təmin etmək məqsədilə Almaniya imperiyası ilə sülh və dostluq müqaviləsi imzaladı (1918).

Kronştadt üsyanına hücum: Lev Trotskinin komandanlığı altında qırmızı ordu Baltik dənizində bolşevik diktaturasına qarşı çıxan Kronştadt dənizçilərinin üzərinə top atəşi ilə hücuma keçdi (1921).

Məcburi hərbi xidmət qanunu: Sovet İttifaqı hökuməti ölkə daxilində məcburi hərbi xidmətə çağırış haqqında sərt qanunu qəbul etdi (1925).

Transatlantik telefon zəngi: London ilə Nyu-York arasında tarixdə ilk dəfə olaraq ikitərəfli və uğurlu transatlantik telefon əlaqəsi quruldu (1926).

Tango zəlzələsi Yaponiya: Yaponiyanın Tango yarımadasında baş verən dəhşətli zəlzələ nəticəsində təxminən 3 min insan həlak oldu (1927).

Monopoly oyununun yaranması: Dünyanın ən məşhur stolüstü oyunlarından biri olan "Monopoly" ixtira edilərək patentləşdirildi (1933).

Reyn bölgəsinin işğalı: Adolf Hitlerin əmri ilə Almaniya ordusu Versal sülh müqaviləsinin şərtlərini pozaraq silahsızlaşdırılmış Reyn zonasına daxil oldu və hərbi mövqelər qurdu (1936).

Britaniya ordusu Yunanıstanda: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Britaniya imperiyası qüvvələri Nasist təhlükəsinə qarşı Yunanıstana eniş etdi (1941).

Yaponiya ordusu Yeni Qvineyada: Yaponiya hərbi dəniz qüvvələri Avstraliyaya hücum planı çərçivəsində Yeni Qvineyaya daxil oldu (1942).

Remagen körpüsünün ələ keçirilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu Almaniyanın Reyn çayı üzərindəki dağıdılmamış sonuncu körpünü – Ludendorff körpüsünü ələ keçirərək müharibənin taleyini sürətləndirdi (1945).

Sovet İttifaqının casusluq bəyanatı: Sovet İttifaqı rəhbərliyi atom bombası sirlərini satan fizik Klaus Fuksun onlara işlədiyini rəsmən təkzib edən bəyanat yaydı (1950).

İran baş nazirinin qətli: İranın Baş naziri Əli Rəzmara paytaxt Tehranda məscidə daxil olarkən Fədailər qruplaşmasının üzvü tərəfindən güllələnərək öldürüldü (1951).

Ripper əməliyyatı: Koreya müharibəsi zamanı Birləşmiş Millətlər Təşkilatı qüvvələri tərəfindən Seul şəhərini azad etmək üçün kütləvi hərbi əməliyyat başladı (1951).

Kosmonavtlar dəstəsinin yaradılması: Sovet İttifaqı kosmik yarışda qalib gəlmək üçün rəsmən Yuri Qaqarin və digər namizədlərdən ibarət ilk kosmonavtlar dəstəsini yaratdığını açıqladı (1960).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında Qanlı Bazar: Alabama ştatının Selma şəhərində səsvermə hüququ tələb edən vətəndaş hüquqları müdafiəçilərinə polis gözyaşardıcı qaz və dəyənəklərlə amansız hücum etdi (1965).

Fransa və Amerika münasibətləri: Fransa prezidenti Şarl de Qoll rəsmən Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Lindon Consondan Amerika hərbi bazalarının Fransa ərazisindən çıxarılmasını tələb etdi (1966).

Şeyx Mucibur Rəhmanın çıxışı: Şərqi Pakistanda (indiki Banqladeş) Şeyx Mucibur Rəhman milyonlarla insanın qarşısında çıxış edərək xalqı müstəqillik uğrunda mübarizəyə səslədi (1971).

Kohoutek kometinin kəşfi: Çex astronomu Luboş Kohoutek Günəş sisteminə daxil olan və xüsusi parlaqlığı ilə seçilən yeni kometi kəşf etdi (1973).

Hafiz Əsədin Moskva səfəri: Suriya prezidenti Hafiz Əsəd Sovet İttifaqı rəhbərliyi ilə hərbi və iqtisadi müqavilələr imzalamaq üçün Moskvaya rəsmi səfər etdi (1974).

Beyrut terror aktı: Livanın paytaxtı Beyrutda xristian falanjistlərə qarşı törədilən dəhşətli terror aktı nəticəsində onlarla insan həlak oldu (1981).

We Are the World mahnısı: Afrikadakı aclıqdan əziyyət çəkənlərə yardım etmək üçün dünyanın ən məşhur sənətçilərinin ifa etdiyi "We Are the World" mahnısı rəsmən yayımlandı (1985).

Çellencer qəzası qalıqları: Amerika Birləşmiş Ştatlarının kosmik agentliyi (NASA) tərəfindən aparılan dəniz axtarışları zamanı partlamış "Challenger" kosmik gəmisinin heyət kabinəsi okeanın dibində tapıldı (1986).

İran və Böyük Britaniya diplomatik böhranı: İran hökuməti yazıçı Salman Rüşdiyə qarşı verilən ölüm fətvası (Şeytan ayələri) səbəbindən Böyük Britaniya ilə bütün diplomatik əlaqələri rəsmən kəsdi (1989).

Tibetdə hərbi vəziyyət: Çin rəhbərliyi Lhasa şəhərindəki kütləvi müstəqillik etirazlarını yatırmaq üçün Tibetdə hərbi vəziyyət elan etdi (1989).

Azərbaycanın diplomatik əlaqələri: Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv qəbul edildikdən cəmi bir neçə gün sonra Azərbaycan Respublikası ondan çox xarici dövlətlə rəsmi diplomatik əlaqələr qurdu (1992).

Qırğızıstanın beynəlxalq əlaqələri: Qırğızıstan prezidenti Əsgər Akayev ölkəsinin beynəlxalq aləmdə tanınması üçün mühüm xarici dövlət səfərlərinə başladı (1992).

Albaniya seçkiləri: Onilliklər sürən sərt kommunist diktaturasından sonra Albaniyada ilk dəfə olaraq çoxpartiyalı və azad parlament seçkiləri keçirildi (1992).

Qarabağda yeni erməni hücumları: Xocalı soyqırımından cəsarətlənən Ermənistan silahlı qüvvələri Qarabağın ətrafındakı digər azərbaycanlı yaşayış məntəqələrinə qarşı irimiqyaslı hücumlarını davam etdirdi (1993).

Amerika məhkəməsinin müəlliflik qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatları Ali Məhkəməsi parodiya əsərlərinin müəllif hüquqlarını pozmadığına dair tarixi qərar qəbul etdi (1994).

Moldova referendumu: Moldova vətəndaşları keçirilən rəsmi səsvermədə Rumıniya ilə birləşmək fikrini rədd edərək müstəqil dövlət olaraq qalmağı seçdilər (1994).

Novruz bayramı haqqında fərman: Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev milli dəyərlərin qorunması məqsədilə Novruz bayramının rəsmi dövlət səviyyəsində qeyd edilməsi barədə fərman imzaladı (1994).

Fələstin parlamentinin qurulması: Tarixdə ilk dəfə olaraq Fələstin xalqının demokratik yolla seçilmiş nümayəndələrindən ibarət rəsmi parlamenti təsis edildi və andiçmə mərasimi keçirildi (1996).

Stenli Kubrikin vəfatı: Dünya kinosunun əfsanəvi rejissoru və "Gözləri geniş qapalı" filminin müəllifi Stenli Kubrik 70 yaşında vəfat etdi (1999).

Komsomolskoye döyüşünün başlanması: İkinci Çeçenistan müharibəsində Rusiya qüvvələri ilə Ruslan Gelayevin rəhbərlik etdiyi çeçen silahlıları arasında qanlı Komsomolskoye kəndi döyüşü başladı (2000).

Ariel Şaronun baş nazir olması: İsraildə keçirilən gərgin seçkilərdən sonra sağ təmayüllü lider Ariel Şaron rəsmən ölkənin baş naziri kimi fəaliyyətə başladı (2001).

Türkiyə və Amerika Birləşmiş Ştatları danışıqları: Türkiyə parlamentinin "1 Mart tezkeresi"ni rədd etməsindən sonra Ankara və Vaşinqton arasında hərbi bazaların istifadəsinə dair kəskin və gərgin diplomatik danışıqlar getdi (2003).

Varanasi terror aktı: Hindistanın müqəddəs Varanasi şəhərində dəmiryolu stansiyasında və məbəddə törədilən terror aktları nəticəsində 20-dən çox insan həlak oldu (2006).

Böyük Britaniya parlamenti: Britaniya İcmalar Palatası Lordlar Palatasının gələcəkdə 100 faiz seçkili orqana çevrilməsi üçün tarixi səsvermə keçirdi (2007).

Qaruda İndoneziya qəzası: İndoneziyanın Yoqyakarta şəhərinə eniş edən "Garuda Indonesia" sərnişin təyyarəsi alovlanaraq qəzaya uğradı, 20-dən çox sərnişin öldü (2007).

Şimali İrlandiya hücumu: Şimali İrlandiyada "Real İRA" adlı terror qruplaşması hərbi bazaya atəş açaraq iki Britaniya əsgərini qətlə yetirdi (2009).

İraqda parlament seçkiləri: Amerika Birləşmiş Ştatları qüvvələrinin ölkəni tərk etməyə hazırlaşdığı bir dövrdə İraq xalqı yeni parlament seçkiləri üçün səsverməyə getdi (2010).

Soçi Paralimpiya Oyunları: Rusiyanın Soçi şəhərində Qış Paralimpiya Oyunlarının açılış mərasimi keçirildi, lakin bu hadisə Krımın işğalı kölgəsində qaldı (2014).

Boko Haram və İŞİD: Nigeriyada fəaliyyət göstərən terror təşkilatı Boko Haram rəsmən İŞİD (İraq və Şam İslam Dövləti) qruplaşmasına sadiqlik andı içdiyini elan etdi (2015).

WikiLeaks sızıntısı: WikiLeaks təşkilatı Amerika Birləşmiş Ştatlarının Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin kiber casusluq alətlərini ifşa edən "Vault 7" adlı minlərlə məxfi sənədi yayımladı (2017).

Ekvatorial Qvineya partlayışları: Ekvatorial Qvineyanın Bata şəhərindəki hərbi bazada baş verən silsilə partlayışlar 100-dən çox insanın ölümünə və şəhərin dağılmasına səbəb oldu (2021).

Rusiya və Ukrayna sülh danışıqları: Müharibənin ilk günlərində Rusiya və Ukrayna nümayəndə heyətləri Belarus ərazisində atəşkəs əldə etmək üçün üçüncü raund danışıqlar keçirdilər, lakin nəticəsiz qaldı (2022).

Qlobal neft qiymətləri böhranı: Rusiyaya qarşı tətbiq edilən sanksiyalar və embarqolar səbəbindən qlobal bazarda neftin qiyməti son 14 ilin ən yüksək həddinə çataraq iqtisadi böhran yaratdı (2022).

Qırmızı dənizdə Husi hücumu: Qırmızı dənizdə hərəkət edən "True Confidence" adlı mülki ticarət gəmisinə Yəməndəki Husilər tərəfindən endirilən raket zərbəsi nəticəsində böhranda ilk dəfə mülki dənizçilər həlak oldu (2024).

İsveçin NATO rəsmiləşməsi: İsveçin baş naziri Vaşinqtonda lazımi rəsmi sənədləri Amerika Birləşmiş Ştatları Dövlət Departamentinə təqdim edərək ölkəsinin Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatına üzvlüyünü rəsmən tamamladı (2024).

Qahirədə atəşkəs danışıqları: Qəzza zolağında humanitar fəlakətin qarşısını almaq üçün Misirin paytaxtında keçirilən atəşkəs müzakirələri gərgin şəkildə davam etdi (2024).

Seneqal seçki qərarı: Seneqal prezidenti ölkədəki siyasi iğtişaşları yatırmaq üçün təxirə salınmış prezident seçkilərinin yeni rəsmi tarixini elan etdi (2024).

Ekvador böhranı: Ekvador hökuməti ölkə daxilindəki narkokartellərə qarşı başladığı hərbi əməliyyatların müddətini həbsxana böhranına görə rəsmən uzatdı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Ağdamda xüsusi iqtisadi zona: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev işğaldan azad edilmiş Ağdam şəhərində xarici, xüsusən də Türkiyə investorlarının fəaliyyətini asanlaşdırmaq üçün sənaye parkının inkişafına dair fərman imzaladı (2024).

Orta Dəhliz rəqəmsallaşması: Azərbaycan hökuməti Orta Dəhliz boyu nəqliyyat və gömrük əməliyyatlarının rəqəmsal platformaya keçirilməsini nəzərdə tutan yeni dövlət proqramını qüvvəyə mindirdi (2025).

Azərbaycan və Türkiyə hərbi əməkdaşlığı: Bakıda iki qardaş ölkə arasında müdafiə sənayesi və birgə silah istehsalı üzrə yeni rəsmi hərbi-texniki protokollar imzalandı (2025).