BAKI, VOA, Orxan Qədirzadə
Bəzi filmlər sadəcə izlənmir, yaşanır. Onlar ekrandan çıxıb tamaşaçının içinə yerləşir, illər keçsə də yaddaşdan silinmir. “Əsarətin bədəli” məhz belə əsərlərdən biridir. Bu film həbsxana hekayəsi olmaqdan çox uzaqdır. O, insanın ən çətin şəraitdə belə öz ruhunu necə qoruduğunu, ümidin necə susmadığını və azadlığın əvvəlcə insanın içində başladığını göstərən güclü bir ekran əsəridir.
Filmin mərkəzində Endi Düfreyn dayanır. Həyatın ən sərt zərbələrini alan bu adam əvvəlcə şəxsi faciə ilə üz-üzə qalır, daha sonra isə işləmədiyi cinayətə görə ömürlük həbs cəzası alır. Beləliklə, o, Şouşenk həbsxanasına göndərilir. Lakin film çox erkən mərhələdə göstərir ki, Şouşenk sadəcə daş divarlar və dəmir barmaqlıqlar deyil. O, insanın iradəsini sındıran, şəxsiyyətini silən, onu tədricən adi bir kölgəyə çevirən sistemdir.
Endinin fərqi də elə burada ortaya çıxır. O, həbsxanaya düşən ilk gündən başqaları kimi davranmır. Ağlamır, qışqırmır, təslim olmur. O, daxilən dağılmır. Çünki başına gələnləri qəbul etməməsi onun zəifliyi yox, müqavimət formasıdır. Film bu obraz vasitəsilə mühüm bir həqiqəti göstərir: insanın məğlubiyyəti həmişə divarların arxasında başlamır, əvvəlcə daxilində başlayır. Endi isə bu daxili məğlubiyyətə imkan vermir.
Şouşenkdəki digər məhbusların çoxu zamanla sistemin bir hissəsinə çevrilir. Burada yaşamaq üçün duyğusuzlaşırlar, sərtləşirlər, ölümlə və zorakılıqla barışırlar. Həbsxananın ən böyük təhlükəsi də məhz budur: o, insanı öldürmədən içəridən boşaldır. Film bunu son dərəcə təsirli şəkildə təqdim edir. Bir məhbusun ölümünün digərləri üçün adi xəbərə çevrilməsi, insan həyatının dəyərsizləşməsi, adın və keçmişin mənasını itirməsi Şouşenkin ruhu necə əzdiyini açıq göstərir.
Endi isə bütün bunların fonunda öz kimliyindən yapışıb qalır. O, “məhbus” olmaqla kifayətlənmir, Endi Düfreyn olaraq qalmağa çalışır. Bu, filmin ən əsas ideyalarından biridir. Şəxsi kimliyi qorumaq bəzən fiziki qaçışdan daha çətin, daha böyük müqavimət aktına çevrilir.
Filmdə daş yonma çəkici ilk baxışda xırda və önəmsiz bir detal kimi görünür. Halbuki zaman keçdikcə bu kiçik alət filmin simvolik mərkəzlərindən birinə çevrilir. Endinin bu çəkici istəməsi əvvəlcə sadə bir maraq, bir məşğuliyyət təsiri bağışlayır. Amma sonradan anlayırıq ki, bu alət sadəcə daş oymaq üçün deyil, həm də zamanla divarları, ümidsizliyi və sistemi deşmək üçündür. Filmin gücü də burada yatır: o, böyük qırılmaları xırda detallarla hazırlayır.
Endinin Şouşenkdə qurduğu kiçik “üsyanlar” isə filmin emosional dərinliyini artırır. Dostları üçün damda içki fasiləsi təşkil etməsi, həbsxana rəhbərliyinin maliyyə işlərini öz xeyrinə çevirərək kitabxana yaratması, bürokratiyanı usandıracaq qədər inadla məktublar yazması, Mozart musiqisini bütün həbsxanaya dinlətməsi — bütün bunlar sadəcə fərqli davranışlar deyil. Bunlar sistemin ruhsuz rutinini sındırmaq cəhdləridir. Endi həbsxananı dağıda bilmir, amma onun içində fərqli bir nəfəs yarada bilir.
Xüsusilə Mozart səhnəsi filmin zirvə anlarından biridir. Qısa müddət ərzində bütün Şouşenk dayanır. Məhbuslar, qardiyanlar, hamı eyni anda başqa bir hissin içinə düşür. Heç kim həmin musiqinin sözlərini bilmir, amma hər kəs onun yaratdığı azadlıq duyğusunu hiss edir. Bu səhnə sübut edir ki, gözəllik və sənət bəzən ən sərt həqiqətlərdən də güclü ola bilər. Endi o an həbsxananın divarlarını fiziki olaraq deyil, mənəvi olaraq dağıdır.
Filmdə Bruks obrazı isə əks qütbü təmsil edir. O, həbsxanaya o qədər alışıb ki, azadlıq onun üçün xilas yox, qorxuya çevrilir. Bu xətt filmin ən ağrılı düşüncələrindən birini qabardır: insan bəzən zindana yox, zindan insana çevrilir. Uzun müddət qapalı sistemdə yaşayan biri üçün azadlıq tanış olmayan boşluq, hətta fəlakət kimi görünə bilər. Bruksun faciəsi bu baxımdan filmin ən sarsıdıcı qatlarından biridir.
Red isə bu iki xətt arasında dayanır. O, həm sistemin adamıdır, həm də Endinin təsiri ilə dəyişən insandır. Başlanğıcda ümidə təhlükəli duyğu kimi baxan Red sonradan anlayır ki, əsl məhv edən şey ümid deyil, ümidsizlikdir. Filmin sonunda onun dəyişimi ən az Endinin qaçışı qədər vacibdir. Çünki Endi fiziki azadlığa çıxırsa, Red mənəvi azadlığa doğru yol alır.
Filmin finalı isə təsadüfi şəkildə “ən yaxşı sonluqlardan biri” sayılmır. Endinin illərlə divarı oyaraq qaçması təkcə həbsxanadan çıxış deyil. O, qaranlığın, çirkabın, haqsızlığın və susqunluğun içindən işığa çıxışdır. Yağış altında qollarını açdığı səhnə həm təmizlənməni, həm yenidən doğuluşu, həm də haqqın gec də olsa öz yerini tapmasını simvollaşdırır. Bu an artıq qaçışdan çox dirilmə kimidir.
“Əsarətin bədəli”nin böyüklüyü ondadır ki, o, tamaşaçıya sadə, amma unudulmaz bir həqiqəti xatırladır: insanı yaşadan təkcə nəfəs almaq deyil, içində nəyisə qoruyub saxlaya bilməkdir. Ümid, ləyaqət, kimlik, dostluq, azadlıq arzusu — bunlar itəndə insan həqiqətən məğlub olur. Endi isə bütün film boyu bunları itirməməyin hekayəsini yazır.
Bu səbəbdən “Əsarətin bədəli” sadəcə həbsxanadan qaçış filmi deyil. O, ruhunu əsir verməyən bir insanın hekayəsidir. Bəlkə də ona görə bu qədər təsirlidir: çünki hər tamaşaçı öz həyatında bir növ Şouşenk tanıyır. Hər kəsin içində onu saxlayan divarlar var. Film isə bütün bunlara qarşı sakit, amma qəti bir cavab verir:
Ümid yaxşı bir şeydir. Bəlkə də ən yaxşısı, və yaxşı şeylər heç vaxt ölmür.