BAKI,VOA
Zikkurat (akkadca ziqqurratu, "yüksəlmiş" və ya "zirvədə inşa edilmiş" mənasını verir) qədim Mesopotamiya vadisində və İran yaylasının qərb hissəsində ucaldılmış, pilləli piramida şəklində olan nəhəng tikilidir. Zikkuratlar Misir piramidaları kimi hündür olsalar da, onlar məqbərə deyil, tanrıların yer üzündəki məskəni hesab olunan dini komplekslər idi.
Zikkuratların mənşəyi və tarixi
Zikkuratların inşası Mesopotamiya sivilizasiyasının ən erkən dövrlərinə qədər gedib çıxır. İlk nümunələr e.ə. IV minilliyin sonlarında, Uruk dövründə sadə pilləli platformalar şəklində görünməyə başlamışdır. Lakin klassik zikkurat forması e.ə. III minilliyin sonlarında, xüsusən də III Ur sülaləsi dövründə (təxminən e.ə. 2100-cü illər) kral Ur-Nammu və oğlu Şulgi tərəfindən mükəmməlləşdirilmişdir.
Bu tikililər Şumer, Akkad, Babil, Elam və Assur mədəniyyətlərinin hər birində şəhərin dini və inzibati mərkəzi kimi ucaldılmışdır. Bu günə qədər İraq və İranda təxminən 25-30 zikkuratın qalıqları aşkar edilmişdir.
Memarlıq quruluşu
Zikkuratlar pilləli piramida formasında olub, hər qatın sahəsi yuxarıya doğru daralırdı. Onların əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
İnşaat materialı: Daxili hissə günəşdə qurudulmuş çiy kərpicdən, xarici qat isə yağışdan və küləkdən qorunmaq üçün bişmiş kərpicdən hazırlanırdı. Kərpicləri bir-birinə bağlamaq üçün təbii qatran olan bitumdan istifadə edilirdi.
Pillələr və zirvə: Adətən 3-dən 7-yə qədər səviyyədən ibarət olurdu. Ən üst qatda şəhərin hamisi olan tanrı üçün kiçik, lakin çox müqəddəs bir məbəd yerləşirdi.
Giriş yolları: Üst qatlara qalxmaq üçün binanın xarici tərəfində yerləşən üç böyük pilləkəndən və ya bəzi hallarda spiralvari rampalardan istifadə olunurdu.
Dini və ictimai funksiyası
Mesopotamiyalılar inanırdılar ki, zikkuratlar yerlə göyü birləşdirən "kosmik körpülər"dir. Şəhərin hamisi olan tanrı (məsələn, Urun hamisi Ay tanrısı Nanna) yer üzünə enərkən məhz zikkuratın zirvəsindəki məbəddə qonaq qalırdı. Bu səbəbdən zikkurata yalnız kahinlər daxil ola bilərdi; xalq isə ibadətini kompleksin aşağı həyətlərində həyata keçirirdi.
Zikkuratlar eyni zamanda şəhərin iqtisadi və elmi mərkəzi idi. Kompleksin ətrafında taxıl anbarları, mirzələrin çalışdığı məktəblər və sənətkarlıq emalatxanaları yerləşirdi. Həmçinin hündür olduğu üçün bu binalar rəsədxana kimi istifadə olunur, ulduzlar buradan müşahidə edilirdi.
Ən məşhur zikkuratlar
Ur zikkuratı: Kral Ur-Nammu tərəfindən ucaldılan və Ay tanrısı Nannaya həsr olunan bu bina ən yaxşı qorunub saxlanılan zikkuratdır.
Etemenanki: Babildə yerləşən və "Göyün və yerin təməl evi" mənasını verən bu bina tanrı Marduka həsr edilmişdi. Bir çox tarixçi onu bibliyadakı "Babil qülləsi" ilə əlaqələndirir.
Çoqa-Zənbil: İranda yerləşən bu Elam zikkuratı dövrünün ən böyük tikililərindən biri hesab olunur.