Donald Trampın təxminən bir il əvvəl yenidən Ağ Evə qayıdışından sonra ABŞ-də siyasi həyatın ənənələrinə zidd olan, konstitusion institutlara meydan oxuyan qərar və addımların sürətli artımı müşahidə olunur. Onun “Amerika əvvəl” şüarı getdikcə “Mən və Amerika əvvəl” anlayışına çevrilib.

Xidmət başa çatıb. QSD bu gün ABŞ-nin Əfqanıstanda istifadə edib sonra tərk etdiyi yerli müttəfiqlərin taleyinə doğru sürüklənir. Dünən Vaşinqton əfqan tərəfdaşlarını satdı, bu gün isə eyni siyasi mexanizmlə QSD-ni də taleyin ümidinə buraxır. Bu, təsadüf deyil, ABŞ xarici siyasətinin sistemli davranış modelidir.

Livan prezidenti Cozef Aunun silahın yalnız dövlətin nəzarətində olması ilə bağlı çağırışları “Hizbullah” daxilində narazılıqla qarşılanıb, lakin partiya bu mövqeyini hələlik açıq şəkildə ortaya qoymaqdan çəkinir. Livanın siyasi dairələrinə yaxın mənbələrin bildirdiyinə görə, “Hizbullah” prezident Aunun silahın dövlətə təhvil verilməsi və təşkilatın hərbi rolunun artıq həm öz elektoratı, həm də ölkə üçün yükə çevrildiyi barədə açıqlamalarına ehtiyatla yanaşır. Mənbə partiyanın susqunluğunu iki əsas səbəblə izah edir.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın xarici siyasət və təhlükəsizlik yanaşmalarında neft amili mərkəzi yer tutmaqda davam edir və bu yanaşma müasir enerji reallıqları ilə ziddiyyət təşkil edir.

İran rejimi 1979-cu il İslam İnqilabından sonra hakimiyyətə gəldiyi dövrdən etibarən, öz hegemonluğuna yönələn təhlükələri müəyyən etmək, neytrallaşdırmaq və çəkindirmək məqsədilə mürəkkəb, effektiv və sərt təhlükəsizlik institutu formalaşdırmışdır. Sistem xarici hərbi təcavüz, casusluq və sabotaj aktlarından tutmuş daxili vətəndaş iğtişaşlarınadək geniş təhlükə spektrinə qarşı mübarizə aparmaq üçün tələb olunan imkanları və strukturları illər boyu təkmilləşdirib.

2025-ci ilin dekabrında başlayan və qısa müddətdə ölkənin əksər əyalətlərini əhatə edən kütləvi etirazlar İslam Respublikasının mövcud idarəçilik modelini sarsıdıb. Etirazların yüzlərlə insanın ölümü, minlərlə şəxsin həbs olunması ilə müşayiət olunmasına baxmayaraq, proseslər rejimin daxili dayaqlarına birbaşa təsir göstərib. Müşahidəçilərin fikrincə, hazırkı mərhələdə sistem qısa müddətdə çökməsə də, bu xalq hərəkatı ölkə daxilində elitalar arasında güclənən rəqabəti daha da kəskinləşdirib. Xüsusilə 86 yaşlı ali rəhbər Əli Xameneinin mümkün varisliyi ətrafında formalaşan ziddiyyətlər İslam Respublikasının gələcək mahiyyətini müəyyən edəcək əsas faktor kimi qiymətləndirilir.

Birinci İngilis–Əfqan Müharibəsi (1838–1842) Britaniya Şərqi Hindistan Şirkəti (EIC) ilə Əfqanıstan Əmirliyi arasında aparılmış və nəticədə Əfqanıstan Əmirliyinin qələbəsi ilə başa çatmışdır. Britaniyalılar Rusiyanın Cənubi Asiyaya doğru genişlənməsindən ehtiyat etdikləri üçün Əfqanıstana nəzarət etmək istəyirdilər, lakin yerli qəbilələr son dərəcə sərt və döyüşkən idilər.

Çərşənbə günü Ağ Evdə ABŞ, Danimarka və Qrenlandiya nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən yüksək səviyyəli üçtərəfli görüşün nəticəsiz qalması Kopenhagenin, Qrenlandiyanın paytaxtı Nuuk şəhərinin və Avropa paytaxtlarının ABŞ Prezidenti Donald Trampı adanın ələ keçirilməsi ilə bağlı açıq niyyətindən geri çəkindirmək ümidlərini puça çıxardı.

Pakistanın müdafiə istehsalı naziri Rza Həyat Hərəc bildirib ki, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə təxminən bir il davam edən danışıqlardan sonra üçtərəfli müdafiə sazişinin layihəsini hazırlayıblar. Bu, son iki ildə bölgədə zorakılığın artması fonunda mümkün təhlükələrə qarşı möhkəmlənmək cəhdinin göstəricisi kimi qiymətləndirilir.

Pakistanın müdafiə sənayesi son dövrlər ərəb dünyasında artan hərbi-siyasi rolu ilə regional balanslara təsir göstərməyə başlayıb. Pakistanın Sudan ordusuna döyüş təyyarələri və silah satışı ilə bağlı təxminən 1,5 milyard dollar dəyərində razılaşma üzərində işlədiyi bildirilir. Yanvarın əvvəlində yayılan məlumatlara görə, sözügedən razılaşma yekunlaşmaq üzrədir və Sudanda üç ilə yaxındır davam edən, on minlərlə insanın ölümünə və milyonlarla insanın didərgin düşməsinə səbəb olan müharibənin gedişinə ciddi təsir göstərə bilər.

İranda iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi fonunda başlayan etirazlar ölkədə siyasi böhranı dərinləşdirib və beynəlxalq miqyasda ciddi mübahisələrə yol açıb. Etiraz aksiyaları 2025-ci ilin dekabr ayının sonlarında başlayaraq tədricən İranın 1979-cu il İslam İnqilabından bəri hakimiyyətdə olan dini rəhbərliyinə qarşı daha geniş çağırışlara çevrilib. ABŞ prezidenti Donald Trampın Vaşinqtonun İranda etirazçılara qarşı sərt tədbirlər görüləcəyi təqdirdə hərbi müdaxilə edə biləcəyi ilə bağlı açıqlamaları ABŞ-İran münasibətlərində gərginliyi daha da artırıb.

İran avtoritar rejiminin dayanıqlığı daxili legitimliyin sistemli aşınması, beynəlxalq təzyiq və texnoloji dezintermediasiya şəraitində necə transformasiya olunur və yaxın perspektivdə onun çökmə ehtimalını hansı parametrlər müəyyənləşdirir?