Qırmızı dəniz, Bab əl-Məndəb və Hörmüz boğazında təhlükəsizlik məsələsinə çox vaxt yalnız Körfəz ölkələrinin yerli problemi kimi baxılır. Lakin bu, səhv yanaşmadır. Bu su yolları dunya iqtisadiyyatının şah damarlarıdır. Onların qorunması yalnız Körfəzin deyil, Avropa və Asiya ölkələrinin də milli təhlükəsizlik məsələsidir.

Mövcud hərbi missiyalara, beynəlxalq sanksiyalara və hüquqi qaydalara baxmayaraq, beynəlxalq addımlar hələ də pərakəndədir. Bütün bu imkanları vahid strategiyada birləşdirən daimi siyasi alyans yoxdur. İran isə bu dağınıqlıqdan istifadə edərək gəmiçiliyə və qlobal ticarətə mane olmaqda davam edir.

Təhlükənin miqyası və mövcud vəziyyət

Qlobal ticarətin 80 faizdən çoxu dəniz yolu ilə daşınır. Qırmızı dənizdə husilərin gəmilərə hücum etməsi daşıma marşrutlarını uzatdı, sığorta və yük xərclərini artırdı, tədarük zəncirlərini pozdu. Hörmüz boğazı da eyni dərəcədə kritikdir; dünya neftinin və maya bənzər təbii qazın (LNG) 20 faizdən çoxu bu keçiddən aparılır.

İran bu strateji nöqtələrə nəzarət etməklə qlobal iqtisadiyyata təzyiq göstərir. Bu hücumların arxasında təkcə hərbi güc yox, həm də böyük maliyyə, ticarət, logistika və satınalma şəbəkələri durur.

Hərbi gəmilər dronları vura və ya ticarət gəmilərini müşayiət edə bilsə də, dənizdəki hərbi iştirak bu gizli maliyyə və logistika şəbəkələrini təkbaşına çökdürə bilməz.

Mövcud müdafiə mexanizmlərinin 4 əsas çatışmazlığı

Hərbi tərəfdaşlıqlar: Birləşmiş Dəniz Qüvvələri (CMF) və Avropa İttifaqının “Aspides” əməliyyatı kimi strukturlar gəmiləri qoruyur, lakin onlar siyasi, maliyyə və hüquq-mühafizə addımlarını özündə birləşdirən tam bir alyans deyil.

Beynəlxalq hüquq və BMT: Qətnamələr hücumları pisləyir və qanunilik yaradır, lakin müdafiə, kəşfiyyat və maliyyə qurumları arasında gündəlik icranı koordinasiya etmir.

Regional çərçivələr: Cibuti Məcəlləsi kimi razılaşmalar dəniz cinayətləri ilə mübarizə aparır, lakin onlar qlobal siyasi iradə formalaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmayıb.

Fərdi sanksiyalar: Ayrı-ayrı ölkələrin tətbiq etdiyi sanksiyalar vacibdir, lakin qanunlardakı boşluqlar ucbatından qanunsuz şəbəkələr bir ölkədən digərinə asanlıqla keçə bilir.

Açıq görünür ki, əsas problem hərbi gəmi və ya hüquqi norma azlığı deyil, bütün bu alətləri bağlayan vahid siyasi mexanizmin olmamasıdır.

İŞİD-lə mübarizə alyansının təcrübəsi nəyi öyrədir?

İŞİD-ə qarşı qurulmuş Qlobal Alyans faydalı bir təşkilati model təqdim edir. Bu modelin dəniz təhlükəsizliyinə tətbiq edilə biləcək 4 vacib xüsusiyyəti var:

Məhdud və aydın missiya: Alyans üzvlərinin hər bir siyasi məsələdə eyni düşünməsinə ehtiyac yoxdur. Onlar yalnız mühüm su yollarının və ticarətin qorunması məqsədi ətrafında birləşirlər.

Çevik iştirak: Bəzi ölkələr hərbi gəmi verir, digərləri kəşfiyyat, maliyyə, kiber müdafiə və ya təlim dəstəyi göstərir. Bu, qoşulma məsuliyyətini yüngülləşdirir.

Bölünmüş iş bölgüsü: Böyük siyasi çərçivə ilə yanaşı, dar ixtisaslaşmış işçi qrupları konkret sahələr üzrə işləyir.

Uyğunlaşma qabiliyyəti: Təhlükənin növü dəyişdikcə alyans diqqətini maliyyə, logistika və ya kiber sahəyə keçirə bilir.

Yeni Dəniz Təhlükəsizliyi Alyansı necə işləməlidir?

Yeni alyans ideoloji təsnifatlara deyil, konkret davranışlara qarşı mübarizə aparmalıdır. Üzv olmaq üçün İranı rəsmən müəyyən statusda tanımaq şərt deyil; gəmilərə hücum, dənizə mina döşənməsi, qanunsuz silah daşınması və sanksiyalardan yayınma kimi hərəkətlərə qarşı birləşmək kifayətdir.

Struktur 3 əsas işçi qrupundan ibarət olmalıdır:

1. Dəniz Təhlükəsizliyi Qrupu: Mövcud hərbi gəmilərin, sahil mühafizəsinin, minalardan təmizləmə və sualtı infrastrukturların qorunmasını əlaqələndirir.

2. Maliyyə və Şəbəkələrin Çökdürülməsi Qrupu: Maliyyə nazirlikləri, gömrük və kəşfiyyat orqanları gəmi mülkiyyətçilərini, gizli satınalma şəbəkələrini və pul axınlarını izləyərək onları bloklayır.

3. Dayanıqlılıq və Sabitlik Qrupu: Liman idarəçiliyi, kiber müdafiə, xilasetmə işləri və fövqəladə fəaliyyət planları hazırlayır. Bura gəmiçilik və sığorta şirkətləri də cəlb olunur.

Siyasi konsensusun strateji əhəmiyyəti

İran hazırda Avropa ölkələrinin tərəddüdündən və beynəlxalq aləmin pərakəndə addımlarından istifadə edir. Lakin vahid alyansın yaradılması İranın hesablamalarını dəyişəcək. Birgə planlaşdırma və sinxron addımlar göstərəcək ki, Hörmüz və ya Qırmızı dənizdə gəmiçiliyin pozulması bütün qlobal təhlükəsizliyə təhdiddir.

Bu alyans Yaxın Şərqdə yeni bir müharibəyə başlamaq və ya rejim dəyişmək üçün deyil; enerji təchizatını, beynəlxalq ticarəti və hüquq sistemini qorumaq üçün müdafiə xarakterli bir addımdır. Çatışmayan tək şey – pərakəndə addımları vahid və təsirli beynəlxalq strategiyaya çevirəcək siyasi iradədir.